GİRİŞ
Günümüz bilgi çağı ve bilgi uygarlığının ortaya çıkışını ve bu yeni toplumsal yapılanmalar öncelikli olarak Bilgi ve İletişim Teknolojileri (BİT) tetiklemiş bulunuyor. Geçmişte sanayi toplumu için gözlenen örgütleniş, işleyiş, sosyal ilişkiler, üretim, piyasa, pazarlama, tüketim ilişkileri ile politik süreçlerin yapılış ve işleyişleri, bugün köklü dönüşümler geçirerek yeniden şekillenmekte ve yapılanmaktadır. Böylesi köklü bir dönüşüm, toplumsal örgütlenme ve yapılanma kalıplarının yeniden şekillenmesinde etkili olan temel unsur, teknolojik paradigmadaki kayma ile ilgilidir. Sanayi Devrimiyle yapılanan sanayi toplumunun örgütlenme ve yapılanma kalıpları, mekanik paradigmaya dayalı olarak gerçekleşmişti. Bilgi toplumu ve bilgi çağı ise iletşlim ve bilişim teknolojilerinin yani iletişim ve bilişim paradigmasının şekillendirdiği toplumsal kalıp ve yapılanmaları devreye sokuyor. Böylece sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçiş, toplumsal bütünün merkezî ve temel unsuru olan teknolojik paradigmadaki kayma ile devreye girmiş bulunuyor. Zira iletişim ve bilişim teknolojileri paradigması toplumsal yapılanmalara yeni bir örgütlenme bağlamı ve tabanı sunmuş bulunuyor.
Bilgi ve iletisim, 21.Yüzyılın sembolü olup, ulusların gelismisliginin ana göstergesi olarak kabul edilmektedir. Bilgiye ulasıp, topluma yaymayı basarabilen ülkeler, yeni bilgilerin üretilmesi için de gerekli kaynagı hazırlamıs olmaktadır. Sürdürülebilir kalkınma, insanı esas alarak bilgi toplumu olma yolunda ilerleyen ülkelerce gerçeklestirilecektir. Gerektiginde herhangi bir yere iletilmesi ya da herhangi bir yerden bu bilgiye erisilmesini, elektronik, optik ve benzeri tekniklerle otomatik olarak saglayan teknolojiler, “Bilgi Teknolojileri” olarak tanımlanmaktadır (Ceyhun, 1997)
Bilgi ve iletisim teknolojileri uydu yayıncılık aglarını, televizyon, video, dijital radyo, internet, kablosuz iletisim araçlarını (mobiltelefon, video, dijital video diskleri, CD-ROM ve dijital/sesli posta, vb.) içermektedir. Bu teknolojilerin tümü, dijital bilgi agına baglanıldıgında, bilginin global anlamda hızlıca akısını saglamaktadır.
Ülkeler, varolan toplumsal ve ekonomik yapılarını bu teknolojiler ve uygulamalar çerçevesinde yeniden biçimlendirmek istemektedirler. Çünkü “Bilgi Toplumu” hedefine ulasmanın yolu buradan geçmektedir. Bu hedefin temellerinden bir tanesi, ulusal ölçekte iletisim altyapılarının kurulması, yani toplumun bütün kesimlerine adil ve yaygın erişiminin saglandıgı, bilgi ve hizmet kaynaklarına ulasılmasına ve iletisim aglarının oluşturulmasına baglıdır.İnternet günümüzde bu altyapıların temelini olusturmaktadır. Ülkemizde bilgi teknolojileri kullanım egilimi hızla artsa da, hala istenilen düzeyin oldukça gerisindedir. Öyle ki OECD ülkelerinde bilgi ve iletisim teknolojileri (BİT) yoğunluğu incelendiginde düsük yogunluklu ülkeler arasında yer aldıgımız görülmektedir. (Atılgan,O)
Sanayi Devrimine benzer olarak BİT’nde yaşanan gelişmeler her geçen gün üretim ve tüketim kalıplarını değiştirmeye başlamıştır. Bu gelişmeler bir çok yazar tarafından “Dijital Devrim” olarak adlandırılmaktadır. Ancak, her sosyo-ekonomik değişimde olduğu gibi dijital devrimin de toplum içinde kaybeden ve kazanan tarafları bulunmaktadır. Daha önce çoğu gelişmiş ülkede ulusal bağlamda tartışılan BİT’nin sosyal ve ekonomik alanlarda getirdiği sorunlar, artık Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası ve OECD gibi uluslararası platformlarda gündem maddesi olarak yerini almaktadır.( Öztürk,L)
İçinde bulunduğumuz bilgi çağında ülkelerin zenginlikleri, öncelikle bilgi ve eğitilmiş insan kaynaklarının zenginliği ile ölçülmektedir. Son çeyrek yüzyılda bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmeler, ülkelerin ekonomik ve sosyal yaşamlarında köklü değişikliklere yol açmaktadır. Bu değişim, bilgi ve iletişim teknolojilerinin (BİT) ulusal üretimden aldığı payın giderek artması ile de kendisini belirgin bir biçimde göstermektedir. Bilgi Çağı ve beraberinde getirdiği yenilik ve gelişmeler yeni sorunları da beraberinde getirmiştir. Bu sorunlardan biri de ülkelerin ve insanların bir kısmının dijitalleşme sürecinin dışında kalmasıdır.
Sayısal uçurum olarak adlandırılan bu durum, özellikle gelişmekte olan ülkelerin temel bir sorunudur ve esasen bu sorun Kuzey ve Güney arasındaki mevcut uçurumun daha da derinleşmesine de sebep olmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerden biri olan Türkiye, bir taraftan bilgi toplumu hedefinin gereklerini yerine getirmek için çaba sarf ederken, diğer taraftan bu sürecin sayısal uçurum gibi sorun ve zorluklarıyla da karşı karşıya kalmaktadır.
BÖLÜM
DİJİTAL BÖLÜNME
I.I. DİJİTAL BÖLÜNMENİN ARKASINDAKİ ESAS FAKTÖR OLARAK İNTERNET
Bilgi ve teknoloji arasında çok sıkı bir ilişki bulunmaktadır. Tarih boyunca bilimsel aydınlanma dönemlerinin ardından büyük teknolojik gelişmeler gelmiş, teknolojik gelişmelerde insanların bilgiye ulaşmalarını kolaylaştırmak suretiyle yeni bilimsel aydınlanma dönemlerini tetiklemiştir.
Dijital bölünmenin algılanması için bilgi devriminin dalga dalga gelişimini incelemekte yarar vardır. Birinci dalga matbaanın icadı ile başlamıştır. Matbaanın icadı ile bilgi tabana doğru yayılmış ve toplum kesimleri arasındaki bilgi asimetrisi azalmıştır. Burada dikkat edilmesi gereken ilk dalga ile toplum kesimleri arasındaki bilgi asimetrisinin azalmasıdır. İkinci dalga ise buhar makinesinin icadı ile endüstri devriminin başlaması ve ulaşım araçlarının yaygınlaşmasıdır. Ulaşım araçlarının yaygınlaşması ile insanların birbirleri ile etkileşimi artmıştır. Üçüncü dalga, iletişim teknolojilerinin dünya üzerinde hızla yayılması ile başlamıştır. Dördüncü dalga ise internettir.
İnternet, www ya da Hypertext devrimi olarak da adlandırılabilecek olan gelişme dokümanlar arasında bağlantı kurulması mantığına dayanmaktadır. Hypertext yani harici metinin mantığı bir dokümanın üç boyutlu olarak kendisi ile ilgili başka dökümanlarla bağlantılı olmasıdır. Harici metin kavramı www devriminin temelini oluşturmakta ve bir doküman ile ilgili bilgilere hızla ulaşılmasını sağlamaktadır. Harici metin kavramı ilk olarak 1945 yılında ABD başkanı Roosevelt ’in bilim danışmanı olan Vannermar Bush tarafından ortaya atılmıştır. Vannermar Bush, Memex adında, çok miktarda bilgiyi içinde depolayıp, kullanıcılara bilgi patikaları oluşturup bilgiyi rahatça işlemeleri imkânı veren, ilgili metin, resim gibi belgelere hızla ulaşmalarını sağlayan ve istenildiği zaman kolayca bulunabilmesi için metinler üzerine işaretler koyan bir makinenin yapılmasını önermiştir. Vannermar Bush bu makine sayesinde araştırmacıların yoğun bilgi içinde kaybolmadan, sadece ilgili bilgilere hızla ulaşılabileceğini düşünmekte idi.
1965 yılında Ted Nelson bilgilerin geleneksel şekilde bir sıraya göre yazılması yerine, okuyucuya seçme hakkı veren dokümanlar şeklinde yazılması fikrini ortaya attı. 1967 yılında Brown üniversitesin de Harici Metin Düzenleme Sistemi (Hypertext Editing System) adı altında ilk harici metin sistemi IBM/360 model bir bilgisayar üzerinde çalıştırıldı. 1991 yılında harici metin dosyalarının (HTML – Hypertext Mark-up Language) Harici Metin Aktarım Protokolünü – HTTP (Hypertext Transfer Protocol) kullanmak suretiyle internet üzerinde iletilmesini sağlayan www kullanıcı ara yüzünün geliştirilmesi ile internet kullanıcıları harici metin kavramı ile tanışmış oldu. www ara yüzü harici metin sistemini kullanmak suretiyle bilgiye çok hızlı ulaşılmasını sağlıyordu. Fakat internet üzerinde bilgiye erişilmesini kolaylaştıran en büyük atılım, web sayfalarının konularına göre dizin haline getirilmesini sağlayan arama motorlarının ortaya çıkması olmuştur. İnternet, bilgiye ulaşımı kolaylaştırmış ve büyük bilgi okyanusunun kullanılabilir duruma getirmiştir.
I.II. DİJİTAL (SAYISAL UÇURUM , SAYISAL BÖLÜNME ) BÖLÜNME KAVRAMI
Sayısal Bölünme farklı sosyo-ekonomik düzeydeki bireylerin, firmaların veya ülkelerin Bilgi İletişim Teknolojileri (BİT)’ne erişiminde ve kullanımında yaşadığı eşitsizlik olarak tanımlanmaktadır (OECD, 2001)
Dijital bölünmenin kapsamı karmaşık ve çok boyutlu olup, hem ülke içerisindeki hem de ülkeler arasındaki farklılıkları yansıtmaktadır. Bu bölünmenin nedenleri farklı niteliklere sahiptir. İlk düzeyde bölünme, önceki sosyo-ekonomik eşitsizliklerin ifadesidir. Dijital bölünme dijital değil, teknolojilerin derinleştirdiği sosyo-ekonomik bölünmedir. Dijital bölünme genel bir terim olmasına rağmen sosyo-ekonomik farklardan ve teknolojik farklılıklardan kaynaklanan tek bir dijital bölünme yoktur (Puga ,2009)
Dijital bölünme çok boyutlu bir kavram olup, üç farklı yönü vardır. Bunlardan küresel bölünme, sanayileşmiş ve gelişmekte olan toplumlar
arasındaki internete erişim sapmalarını; sosyal bölünme, bir toplumdaki bilgi zengini ve bilgi yoksulları arasındaki faklılığı; demokratik bölünme ise, online toplum içinde kamu hayatına katılım için dijital kaynakları kullananlar ile kullanamayanlar arasındaki farkı ifade etmektedir (Noris, 2001).Küresel dijital bölünme, büyük ölçüde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki mevcut sosyo-ekonomik dengesizliklerin bir sonucudur. Düşük gelir ve düşük eğitim düzeyine sahip ülkelerin, BİT’ne erişim ve kullanım oranı, yüksek gelir ve eğitim düzeyine sahip ülkelerden daha düşüktür (Cuervo ve Menendez, 2006). Farklı sosyal, kültürel, ekonomik ve coğrafi engeller nedeniyle yeryüzündeki herkes gelişen teknolojilerden aynı ölçüde yararlanamamaktadırlar. Yani gelişen teknolojilere sahip olma ve bu teknolojilerin imkânlarından yararlanma olanakları açısından, ülkeler hatta bireyler arasında bir eşitsizlik söz konusudur. İşte ülkeler arasındaki bu eşitsizlik küresel dijital bölünme, bireyler arasındaki eşitsizlik ise sosyal dijital bölünme olarak nitelendirilmektedir.
Dijital bölünme ülkeler arasında, ülke içerisinde, bölge içerisinde, hatta aile içerisinde gerçekleşebilmektedir. Bu yönüyle bakıldığında dijital bölünme üç seviyede incelenebilir (Dewan ve Riggins, 2005)
• Bireysel seviyede: BİT nin günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline getirenler ile teknolojik, sosyolojik ve ekonomik dezavantajları nedeniyle BİT’ e erişim imkânından yoksun olanlar arasında bir farklılık ortaya çıkmaktadır.
• Kurumsal seviyede: Bazı kurumlar rakipleri karşısında avantaj sağlamak amacıyla BİT ni kullanırken, diğer kurumlar rakiplerinin gerisinde kalarak teknoloji takipçisi olmanın dezavantajlarını yaşamaktadırlar.
• Küresel seviyede: Bazı ülkeler BİT’ne yoğun yatırım yaparken ve bu teknolojilerin bireysel ve kurumsal olarak benimsenmesini teşvik edecek politikalar uygularken, bu yatırımları yeterince yapamayan ülkeler teknolojinin gerisinde kalmaktadırlar.
Dijital bölünme çoğunlukla ekonomik farklılıkların yoğun olduğu bölgelerde görülmektedir. Bu bölgelerdeki bireylerin BİT e sahip olması daha zor olacağından zincirleme bir yoksulluk devam etmekte ve var olan eşitsizlikten kaynaklanan eşitsizlikler giderek artmaktadır. Ekonomik unsurlar dışında cinsiyet, yaş, eğitim seviyesi dijital bölünmede etkisi olan unsurların başında gelmektedir (Ilgaz ve Seferoğlu, 2010).
Ayrıca BİT’nin kullanım bilgisi ve becerisi de dijital bölünmeyi etkilemektedir. Çünkü teknolojiye sahip olmak tek başına yeterli değildir. Gelişmiş teknolojileri kullanabilecek donanıma da sahip olmak gerekir. Görüldüğü gibi, dijital bölünmeye etki eden birinci derecede unsur BİT’nin varlığı ve bu teknolojilere ulaşım imkânları iken, ikinci derece unsur ise, söz konusu teknolojileri kullanma bilgi ve becerisidir.
Yapılan araştırmalar dijital bölünme açısından eğitimlilerin eğitimsizlerden, gençlerin yaşlılardan, kentte yaşayanların kırsalda yaşayanlardan, erkeklerin ise kadınlardan daha avantajlı olduğunu göstermektedir.
Eğitim dijital bölünmeye neden olan ve dijital bölünmenin önlenmesinde dikkate alınması gereken önemli faktörlerden birisidir. Teknolojik gelişmenin tetikleyici olabilmesi için ilk önce erişilebilirliğin ve rekabetçi ortamın sağlanması, daha sonra ise teknoloji eğitiminin verilmesi gerekmektedir. Kısa dönemde teknolojiye erişim sağlamak en önemli problem olarak görülse de, uzun dönemde dijital bölünmeyle ilgili temel problemler herkesin aynı etkinlikte teknolojiyi kullanamaması ve herkesin bilgi okuryazarı olmamasıdır (Saatçioğlu, 2006)
Doktrinde metodoloji ve sınıflandırmalar açısından farklı değerlendirmeler mevcuttur. Örneğin “Four Digital Divides” adlı çalışmasıyla öne çıkan ve kabul gören Keniston’a göre ise genel anlamda zengin ve güçlü bireyler ile fakir ve güçsüz bireyler arasındaki ayrım olarak düşünülen dijital bölünmenin analitik bir inceleme yapılırsa dört boyutu bulunmaktadır.
Birinci bölünme; endüstrileşmiş ya da gelişmekte olan bütün ülkelerde var olan zengin, eğitimli ve güçlü olanlarla olmayanlar arasındakidir. Örneğin ABD’de yüksek gelirli ve eğitimli olanlarla düşük gelirli ve az eğitimli olanlar arasında bilgisayar sahipliği ve internet erişimi gibi konularda belirgin farklılıklar bulunmaktadır.
İkinci bölünme; daha az dikkat çeken lisan ve kültür alanlarındadır. Birçok ülke İngilizce ya da bir diğer batı Avrupa dilini konuşabilenler ile konuşamayanlar arasında bölünmüştür. Farklı kültürlere sahip olanlar, göçmenler, ya da yaşadıkları ülkenin dilini bilmeyenler eğitimde ve iş hayatında başarılı olamamaktadırlar.
Üçüncü bölünme ise; ilk ikisinden sonra kaçınılmaz olarak ortaya çıkan zengin ve fakir ülkeler arasındaki genişleyen uçurumdur. 1999 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Raporu, büyük ölçüde kuzeyli zengin ülkelerle güneyli fakir ülkeler arasındaki açığa işaret etmektedir. Uç noktadaki örnekleri ABD ve İsviçre, Almanya, Finlandiya, İzlanda gibi kuzey Avrupa ülkeleri oluşturmaktadır. Bu ülkelerde hane halkının telefon sahipliği %90’ın üzerindedir. Bilgisayar sahipliği ve evden internet bağlantısı ortalaması %50’nin üzerindedir. Diğer uç noktada ise Afrika’nın büyük kısmı, Güney Amerika’nın büyük kısmı, Güney Asya, Çin, Endonezya kısacası dünyanın %80’i bulunmaktadır. Bunların telefon hizmetinden yararlanabilme oranı ise %3 ve altındadır. Evde bilgisayar sahipliği %1–2, evden internet bağlantısı ise bu oranın yarısı kadardır.
Ülkeler arasındaki dijital bölünmenin artmasının nedenleri açıktır. Eğer enformasyon ve iletişim teknolojilerine kapsamlı erişim bir ulusa avantaj sağlıyorsa, erişim seviyesinde gecikme diğer ulus için dezavantaj oluşturur ve açığın büyümesine neden olur. Bu nedenle uluslararası alanda kuzey ve güney arasındaki bölünme giderek artmaktadır (Kenneth, K).
Sayısal uçurum kavramı, ulusal bazda incelendiğinde, bireysel sosyoekonomik farklılıklar ve coğrafi bölgeler arasındaki eşitsizliklere vurgu yaparken, internet ve benzeri yeni enformasyon ve iletişim kaynaklarını, etkin biçimde kullananlar ile kullanamayanlar arasındaki farklara dikkat çekmektedir. Burada kullanıcıların gelir dengesizliklerine ek olarak, coğrafi engellerin aşılamaması, özellikle geniş bantlı ağ sistemlerinin semt, kent veya bölgelere göre yeterince dağılımının sağlanamamış olması da, eşitsizliğin diğer bir sorunu olarak ortaya çıkmaktadır. Enformasyon teknolojilerinin coğrafi olarak birbirinden ayrı toplumsal gruplara sağladığı olanaklarla sağlanan bir işbirliği nedeniyle giderek daha karmaşık uygulamalar ortaya çıkmakta ve ekonomik sistemin işleyişine alt yapı oluşturması nedeniyle de bir “sosyo-teknik sistem” kurulmuş olmaktadır. Ancak bu teknik sistem, bulunduğu toplumun yapısal özellikleri ile birlikte değerlendirilmesi gerektiğinden, enformasyon endüstrilerinin ürünlerini üreten ülkelerle pazar konumunda olan ülkelerin, toplumsal sorunları ya da benzer sorunların düzeyi birbirinden farklı özellikler göstermektedir (Önür, 2007)
Dijital Bölünmeye ilişkin doktrinde başka bir çalışmada ‘bireysel nedensellik’ değerlendirmesi ile Prof. Dr. Jan A. G. M. Van Dijk tarafından yapılmıştır.
Bireyler arasında sayısal bölünmeyle oluşan uçurumun yani bireylerin bilgiye erişmesinin önündeki engellerin dört sebebi olduğunu belirtmektedir (Hanoğlu, Ö 2009)
1. Düşünsel engel (sayısal ortama erişimde deneyimsizlik, bilgisayarlara karşı duyulan rahatsızlık, yeni teknolojilere karşı ilgisizlik )
2. Maddesel engel (bilgisayara ya da İnternet’e erişimin eksikliği vb.).
3. Beceri engeli (sayısal alanların kullanım kolaylığı taşımaması, kişinin eğitim düzeyinin erişilen alanı kullanmaya yetmemesi vb.).
4. Kullanım engeli (sınırlı erişim tanınmış alanlar, özelleşmiş kullanımla erişime sunulmuş alanlar vb).
I.III. DİJİTAL BÖLÜNMENİN ÖLÇÜLMESİNDEKİ DEĞİŞKENLER VE YÖNTEMLER
Ulusal alanda Dijital Uçurumun ölçülmesinde, BİT ile çeşitli göstergelerin demografik değişkenlere göre dağılımı kullanılmaktadır. Ölçümde kullanılan göstergeler ise, kişisel bilgisayar (PC) sayısı, internete erişim olanağı, telefon ve televizyon hizmetleri gibi çeşitli BİT değişkenleridir (OECD,2001) Ancak, bu değişkenlere ek olarak internete erişim hızı, internette kalma süresi, kişisel bilgisayarların nitelikleri ve bireylerin e-okuryazarlığı(e-literacy) gibi çeşitli ölçüler de kullanılabilmektedir
Demografik değişkenler ise gelir grupları, eğitim durumu, yaş, aile tipi, etnik köken ve cinsiyet gibi profil değişkenlerden oluşturulmaktadır (US Deparment of Commerce, 1999)
Dijital Uçurumun uluslararası boyutlarına ilişkin çalışmalarda ise daha kapsamlı ve daha fazla değişken kullanılmaktadır. Bazı araştırmacılar dijitalleşme olgusunu bilgi toplumu veya dijitalekonomi çerçevesinde ele alarak daha fazla değişkene yer verirken (Corrocher veOrdanini, 2002) bazı araştırmacılar ise olayın daha çok BİT tarafına ağırlık vererek yalnız kişisel bilgisayar, telefon bağlantısı ve internet gibi BİT göstergelerine ağırlık vermektedir (GDI, 2001; OECD, 2001; Dasgupta et al, 2001; Quibria et al:2003). Ağ dünyasına hazırlık (e-readiness) gibi daha kapsamlı çalışmalarda BİT göstergelerinin yanı sıra, ülkenin siyasi ve iktisadi özellikleri kadar çeşitli sosyolojik nitelikleri de endekslere birer bileşen olarak katılmaktadır (CID, 2002). Araştırmacılar tarafından çok çeşitli göstergeler kullanılmasına rağmen, genellikle uluslararası dijital uçurum için temel olarak dokuz gösterge dikkate alınmaktadır (http://www.bridges.org).
(1) Teleyoğunluk (Teledensity)
(2) 2-Kişisel Bilgisayar Sayısı
(3) Web Sitesi Sayısı
(4) İnternet Host Sayısı
(5) İnternet Kullanıcılarının Sayısı
(6) Bant Genişliği ve İletişim Teknolojilerinin Büyüklüğü
(7) Kullanıcıların dilleri
(8) Web sitelerinin dilleri
(9) Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin Büyüklüğü
Henüz uygulanan metodoloji konusunda fikir birliği oluşmasa da, dijital ekonomi ve dijital uçurumun ölçülmesine ilişkin ulusal ve uluslararası bir çok kurum çalışmada bulunmaktadır. Dijital Uçurum kavramının ilk olarak ortaya atıldığı ve tartışıldığı ülke olan ABD’de Progressive Policy Institute (PPI) tarafından eyaletler düzeyinde yapılan çalışmada yeni Ekonomi alanında eyaletler arasındaki eşitsizlik 17 farklı gösterge, bilgi sektöründeki istihdam, küreselleşme, ekonomik dinamizm ve rekabet, dijital ekonominin dönüşümü ve teknoloji buluş kapasitesi gibi 5 ana kategoriye ayrılarak ölçülmeye çalışılmıştır. Daha sonraki çalışmalarda ise BİT’deki gelişmeleri daha iyi ölçme amacıyla göstergelerin sayısı 23’e çıkarılmıştır (http://www.neweconomyindex.org)
BÖLÜM 2
II.I-GLOBALLEŞEN DÜNYA VE DİJİTAL UÇURUM
Küreselleşme çağı olarak adlandırılan yaşadığımız dönemde hemen her alanda çarpıcı değişiklikler görülmekte, karmaşık bir çevre içinde yaşama zorunluluğu ortaya çıkmaktadır. Günümüzde daha çok insan, birbiriyle eski dönemlere oranla daha fazla bağlantı içindedir. Milyonlarca insan, farkına varmaksızın uzak mesafeler ötesinden hayatlarını değiştirmekte olan küresel ağlara takılmaktadır.
Birçok araştırmacıya göre temel anlamda küreselleşme, kökenleri 1960’larda ortaya çıkan dönüşüm ve hızlı değişimlere dayalı, politik sonuçları beraberinde getiren ekonomik bir süreçtir. Küreselleşme hareketlerinin son 30 yılda ortaya çıktığı ve hız kazandığı görülmektedir. Küreselleşme sürecinin hız kazanmasında enformasyon teknolojilerinin önemli bir rol oynadığını açıkça görülmektedir. Özellikle 70′ li yıllarda hız kazanan enformasyon teknolojilerinin yükselişi ve kitle üretim ve tüketiminin krize girmesi, üretimin yapısında ciddi dönüşümler yaşanmasını beraberinde getirdi. Bilgi ve hizmet işleri / işçileri yaşanan süreçte önem kazanırken mavi yakalı işçiler ve imalat işleri eski önemlerini kaybetmeye başladı.
Bilgi ve enformasyon sektörlerinin öne çıkması sanayi toplumunun mavi yakalı işçisine olan talebi azaltmış ve belirli sektörler dışında firmalar küçülmeye başlamışlardır. Aynı zamanda bu süreç beyaz yakalı bilgi işçisine olan talebi arttırırken, milyonlarca mavi yakalı işçi istihdam sürecinin dışında kalmıştır. Yaşanan gelişmeler hem gelişmiş, hem de gelişmekte olan ülkelerde var olan işsizlik sorununu artırmıştır. Bilgi ve hizmet işlerinde çalışan vasıflı, eğitimli, yaratıcılığı yüksek bilgi işçileri bu dönüşümden kazançlı çıkan grubu oluşturmaktadır.
Sürdürülebilir ekonomik kalkınma, yükselen yaşam standartları, teknolojik ilerleme ve bilginin daha hızlı yayılması, küreselleşmenin en belirgin faydaları arasında sayılmaktadır. Öte yandan, küreselleşmeyi sadece ekonomik alandaki faaliyetleri etkileyen bir unsur olarak görmek de yanlıştır. Bu çerçevede, malların ve sermayenin serbestçe dolaşımının yanı sıra insanların daha sık seyahat etmeleri, bilgi-iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişmeler ve İnternet kullanımının giderek yaygınlaşması, küreselleşmenin önde gelen itici güçleri arasında bulunmaktadır. Saydamlık da, küreselleşmenin ön plana çıkardığı kavramlar arasında yer almaktadır. Gelir dağılımının daha hakça olması, yolsuzlukların azalması, hatta siyasi özgürlüklerin ve insan haklarına saygının artması, küreselleşmeyle doğru orantılı gelişen unsurlar arasında sayılmaktadır.
Diğer taraftan, günümüzde küreselleşme içinde daha fazla yer alan ülkelerin hemen tamamı gelişmiş ülkelerdir. Bu unsur, esasen küreselleş-meye karşı yöneltilen eleştirilerin odak noktasını oluşturmaktadır. Nitekim, küreselleşmeye karşı yöneltilen eleştirilerin başında, bu ilişkiler sisteminin, zengini daha zengin, yoksulu daha yoksul kıldığı gelmektedir. Gelişmekte olan ülkelerin marjinalizasyonuna (dışlanmasına) yol açtığı, faydalarının hem ülkeler hem de bölgeler arasında eşit olarak dağılmadığı eşitsizlikleri giderici değil, artırıcı bir rol oynadığı, küreselleşmeye yöneltilen diğer belli başlı eleştirilerdir.
Dijital Bölünme kavramının küreselleşmeyle birlikte giderek “dijital uçurum“ haline dönüştüğü eleştirileri ise son yıllarda sıkça yankı bulmaktadır. Özellikle Gelişmiş Ülkelerde (GÜ) BİT’ne yapılan yatırımların büyük oranlara ulaşması ve buna paralel olarak bu teknolojilerin üretimden eğitime her alanda kullanılması, günlük yaşamı olduğu kadar ekonomik ilişkileri de etkilemiştir. Gelişmiş bilgisayarların daha düşük maliyetlerle üretilebilmeleri, firmalar arasında bilgisayar ağlarının yaygınlaşması, kişisel bilgisayarların TCP/IP ve www gibi geliştirilen yazılımlar ile ağların ağı olan İnternete bağlanması gibi ilerlemeler gelişmiş ekonomilere yeni bir dinamizm kazandırmıştır. Bu dinamizm birçok yazar tarafından ‘Yeni Ekonomi’ olarak adlandırılmaktadır (Öztürk, 2002)
Gelişmiş ülkelerde yaşayan insanlar teknolojinin nimetlerinden yaşamlarının her alanında rahatlıkla faydalanabilirken, dünyanın geri kalan kesiminde yaşayan insanlar ne yazık ki aynı imkan ve haklardan faydalanamamaktadır. Teknolojiye ulaşımda yaşanan bu güçlükler dünya halkları arasında zaten var olan eşitsizliği daha da derinleştirmektedir. Bilgisayar ve İnternet teknolojilerine ulaşımda yaşanan eşitsizliklerin giderek artması ne-deniyle günümüzde artık bilgi yoksulluğu kavramı tartışılmaktadır. Bilgi yoksulu olan ülkeler düşük hız, yüksek maliyet, yaygın İnternet dili olan İngilizcenin bilinmemesi gibi nedenlerle İnternet okur-yazarı olamamakta dolayısıyla BİT’ leri aktif şekilde kullanarak en yeni bilgilere ulaşan ülkelerin eğitim, gelir ve iş bağlantıları gibi kazanımlarından da mahrum kalmaktadırlar (United Nations Development Programme (UNDP), 1999)
2000 yılında ABD, Japonya, Almanya, Fransa, İngiltere, İtalya ve Kanada gibi G8 ülkeleri tarafından yapılan bir toplantı sonucunda dijital bölünme çağımızın en büyük sorunlarından biri olarak tanıtılmıştır. Öyle ki dijital bölünme AIDS, elmas kaçakçılığı ve genetiği değiştirilmiş yiyeceklerle yapılmış savaş kapsamına alınmıştır (Ayan, 2000)
1999 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Raporu, büyük ölçüde kuzeyli zengin ülkelerle güneyli fakir ülkeler arasındaki açığa işaret etmektedir. Uç noktadaki örnekleri ABD ve İsviçre, Almanya, Finlandiya, İzlanda gibi Kuzey Avrupa ülkeleri oluşturmaktadır. Bu ülkelerde hane halkının telefon sahipliği %90’ın üzerindedir. Bilgisayar sahipliği ve evden internet bağlantısı ortalaması %50’nin üzerindedir. Diğer uç noktada ise Afrika’nın büyük kısmı, Güney Amerika’nın büyük kısmı, Güney Asya, Çin, Endonezya; kısacası dünyanın %80’i bulunmaktadır. Bunların telefon hizmetin-den yararlanabilme oranı ise %3 ve altındadır. Evde bilgisayar sahipliği %1-2, evden İnternet bağlantısı ise bu oranın yarısı kadardır.(Aytun,2006)
Sayısal uçurumu diğer eşitsizliklerden ayıran niteliği, bu uçurumun mevcut eşitsizlikleri daha da derinleştirebilme yeteneğidir. Birleşmiş Milletlerin şu saptaması yaşanan uçurumun önemi hakkında bir ipucu vermektedir: “Bilgi ve iletişim alanındaki fırsatlar, kaynaklar ve erişim dağılımında, gittikçe artan bir eşitsizlik yaşanmaktadır. Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkeler (GÜ – GOÜ) arasında BİT ve onunla ilgili uçurum giderek büyümekte ve bilgi yoksulluğu olarak adlandırılan bir çeşit yeni yoksulluk türü ortaya çıkmaktadır.” (Öztürk, 2002, 2). Bu bağlamda, bir yanda yüksek hız ve düşük maliyetler ile en yeni bilgilere ulaşanların eğitim, gelir ve iş bağlantıları, diğer yanda düşük hız ve yüksek maliyetle belirsizlik içinde, eskimiş bilgilere bağımlı zaman sınırı içinde bloke edilmiş kitlelerin iletişimsizliği durmaktadır (UNDP, 1999: 63).
Bazı yazarlar gelişmekte olan ülkelerin BİT’lerin sağladığı olanakları kullanarak, geçmeleri gereken ara devreyi atlayarak iktisadi kalkınmanın maliyetlerini azaltacaklarını ifade etmekte ve bunu BİT’in geliştirici doğasına bağlamaktadırlar. Böylece gelişmekte olan ülkeler gelişmiş ülkeleri BİT alanında bir süre sonra yakalayabileceklerdir. Ancak Wolff ve MacKinnon (2002)’un da ifade ettiği gibi, gelişmekte olan ülkelerin çoğunda insanlar günde yaklaşık 2 Dolar ile yaşamak zorundadır ve Bangladeş gibi gelişmekte olan ülkelerde ise bir kişisel bilgisayarın maliyetinin bir işçinin ortalama 8 yıllık toplam ücretine eşit olduğu düşünüldüğünde benzeri görüşlerin oldukça iyimser olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Aynı şekilde, gerekli donanım sağlansa bile, örneğin Kamerun’da saati 3 Dolar olan internete, ortalama maaşı 200 Dolar olan bir memurun ne kadar bağlanabileceği ve bu ülkelerde sıradan eğitim olanağından yoksun insanların ne kadar BİT eğitimi alabileceği ayrı bir tartışma konusu oluşturmaktadır. BİT’inin GOÜ’lerin kalkınmasına sağlayacağı katkı tartışmalı olmasına rağmen Afrika’daki bir çok ülkede olduğu gibi her 30 dakikada bir çocuğun gerekli sağlık hizmeti alamadığı için sıtmadan öldüğü bir ülkede hükümetler BİT’lerine ne kadar öncelik verebilecektir? (Wolff ve MacKinnon, 2002) Bu açıdan, bazı yazarlar global dijital uçurumun gereğinden fazla abartıldığını ve GOÜ’lerin salgın hastalıklar, çevre sorunları ve politik istikrar gibi daha önemli sorunları bulunduğuna dikkat çekmiştir (Menou, 2001)
Dünyanın gelişmiş, gelişmekte olan ve üçüncü dünya ülkelerinde; bilgi ve enformasyon teknolojilerinin dağılımı, kullanımı, yerelleşmesi bakımından benzer/ortak sorunlar yaşanmaktadır (Sahay, 2002) Çünkü teknolojiler özel ve kamu ve uluslararası sektörlerle etkili bir bütünleşme gösterememektedir. Halen ulusal politikalar belirlenirken, bu teknolojilerin söz konusu ülkeler için iyi/ kötü, gerekli/ gereksiz olduğu konusunda tartışmalar vardır. Küresel kapitalizmin hareketliliği içinde, ülkelerin yeni teknolojiler uyum ve bütünleşme süreci içinde ortaya çıkan sorunların giderilmesi çabaları, yerel toplumsal teknolojilerin yaygın kullanılıp kullanılamaması durumu dikkate alınarak sürdürülmektedir. Bu ölçekte gelişmiş ülkelerle dünyanın geri kalan ülkeleri arasındaki ekonomik ve kültürel derin farklılıklar, bilgi teknolojilerinin gündelik yaşamda yerini alamamalarının nedeni olarak değerlendirilmektedir Diğer sorun da bir endüstri olarak bu alanın yeterince gelişememiş olmasından kaynaklanmaktadır. Daha ucuz, daha hızlı ve becerikli donanım ve yazılım sistemlerinin üretilmesini sağlayan teknik gelişmeler, dünyanın hiçbir yerinde herkesin adil olarak yararlanabileceği ölçekte ucuzlamadığı için, ayrıca “yeni teknolojileri ve hizmetleri satın alma gücünün” toplumun bütün kesimlerine homojen olarak dağılmadığı için, eşitsizliğin giderek derinleşeceği yaygın olarak kabul edilen bir görüştür.
II.II-DİJİTAL BÖLÜNME VE ULUSLARARASI TİCARET
BİT hızla gelişirken, bu teknolojilere sahip olan yüksek gelirli ülkeler daha da zenginleşmekte ve gelişmekte olan ülkelerle aralarındaki gelişmişlik farkı gittikçe artmaktadır. Dijital bölünme olarak nitelendirilen bu durum, düşük gelirli ülkelerin BİT nin sağladığı kolaylıklardan yararlanma imkânlarını sınırladığı gibi, dış ticaret sürecine katılımlarını da engellemektedir. Özellikle, temelde gümrük tarifesi gibi ekonomik etkiler doğuran bilgi ve iletişim maliyetlerinin, BİT deki gelişmeler ile birlikte büyük ölçüde azaldığı ve bu durumun, ülkelerin dış ticaret sürecine daha fazla katılımının sağlanmasına imkân vererek, dünya ticaret hacmini artırdığı söylenebilir (Artan ve Kalaycı,2009)
Ticari işlemlere ilişkin bilgi alışverişlerinde, BİT kullanımı sayesinde, aynı veri aktarılmakta ve benzer bilgilerin tekrar tekrar girişine ihtiyaç azalmaktadır. Böylece ticaret sürecinde ortaya çıkacak hatalar azalırken, verimlilik artmaktadır (UNESCAP, 2010) Uluslararası ticarette BİT’nin kullanımı bir yandan işlem maliyetlerini azaltıp, ticaret sürecinin hız kazanmasına imkân verirken, bir yandan da ticaretçiler arasındaki coğrafik uzaklığı ortadan kaldırmaktadır. Özellikle internet üzerinden firmalar önemsenmeyecek maliyetlerle Pazar araştırması yaparak müşteri bulabilmekte ve kendilerini dünyanın her yerindeki internet erişimi olan firmalara tanıtabilmektedirler. Dolayısıyla, BİT ler pazarda sıkışmış, uluslararası piyasalara açılamayan firmalara, söz konusu pazarlara açılma imkânı sunmaktadır. Ancak bu imkânlardan sadece BİT konusunda yeterli altyapı ve donanıma sahip olan ülkeler ve bu ülkelerdeki firmalar yaralanabilmektedirler.
BİT’nin gelişmesiyle birlikte ortaya çıkan dijital bölünme, ülkeler arasında var olan ekonomik gelişmişlik farkını daha da derinleştirmiştir.
Gelişmiş ülkeler BİT’nin sunduğu etkinlik, hız, kolaylık, düşük maliyet gibi avantajlardan yararlanarak, bu teknolojilere sahip olamayan azgelişmiş ülkelerle arayı daha da açma imkânına kavuşmuşlardır.
Ülkeler arasındaki dijital bölünmenin bir yansıması da uluslararası ticaret alanında olmuştur. Başta internet olmak üzere, BİT den yeterince yararlanamayan ülkeler, gelişmiş ülkeler karşısında dış ticaret sürecinde daha da dezavantajlı duruma düşmüşlerdir. Ancak ticaret tek taraflı bir işlem olmadığı için, sadece BİT ne yeterince sahip olmayan ülkeler bu süreçten zarar görmemekte, gelişmiş ülkeler de bu süreçten olumsuz yönde etkilenebilmektedirler. Şöyle ki, BİT ni uluslararası ticaret sürecinde kullanmak, ticaret ortaklarıyla iletişim sağlamak, ancak bu teknolojilere ticaret ortaklarının da sahip olması halinde mümkündür. BİT’nin gelişmesi, sadece bu teknolojilere sahip olan ülkeler arasındaki ticareti pozitif olarak etkilemektedir.
Gerek azgelişmiş ülkelerin kendi aralarında, gerekse azgelişmiş ülkeler ile gelişmiş ülkeler arasındaki ticarette, BİT’nin sunduğu imkânlardan yararlanmak yeterince mümkün olamamaktadır. Bu nedenle dijital bölünme sadece gelişmiş BİT ye sahip olmayan ülkelerin sorunu değil, söz konusu teknolojiler açısından gerekli altyapıya ve donanıma sahip olan ülkeler açısından da önemli bir sorun olarak algılanmaktadır. Dolayısıyla gerek ulusal düzeyde gerekse uluslar üstü düzeyde dijital bölünmenin azaltılması için birçok çalışma yapılmaktadır.
II.III OECD ÜLKELERİ VE TÜRKİYE DE DİJİTAL BÖLÜNMENİN BOYUTLARI
2.3.1.OECD ÜLKELERİ
OECD ülkelerinin genel politikaları arasında sayısal bölünmenin azaltılması için, altyapının kuvvetlendirilmesi ve genişletilerek erişimin yaygınlaştırılması, çalışanların ve özel şahısların bu hususta yeteneklerinin geliştirilmesi yer almaktadır. Özellikle kütüphane, postane ve benzeri kamu kuruluşlarının erişimleri arttırılarak vatandaşların çok düşük ücretle veya ücretsiz olarak bilgi ve iletişim teknolojilerine erişimi mümkün kılınmış, teknolojiye aşinalıkları ile bilgi ve becerileri geliştirilmiştir. Yaygınlığın arttırılması ve gelecekteki işgücünün bilişim teknolojileri hakkındaki becerilerinin geliştirilmesi amacıyla, okullarda düşük ücretle ve sübvanse edilmiş erişimin sağlanması amacıyla politikalar oluşturulmuştur. Buna karşılık, eşitliğin sağlanması ve şebekeleri kullanarak ekonomik verimliliğin arttırılması amacıyla, temel sosyal haklardan yoksun gruplar ile engelli, yaşlı, kırsal alan ve düşük gelir gruplarındaki insanların erişiminin yükseltilmesi amacıyla gerekli tedbirler alınmıştır. Hemen hemen tüm OECD ülkelerinde, genelde yeni teknolojilere hızla adapte olamayan küçük ölçekli işletmeler için, destek programları yürütmektedir (Oruç ve Arslan, 2002: 6).
OECD raporlarında, sayısal uçurumun boyutu, durumu ve karakteristikleri eşitlik açısından olduğu gibi verimlilik için de önemli bir konu olarak belirtilmektedir. Internet ve bilgi teknolojileri kullanımının ağ dışsallığı açısından önemi vurgulanarak, ne kadar çok insan internet bağlantılı, bilgi teknolojileri temelli yeni ekonominin üyesi olursa, yeni teknolojilerin getirilerinden kaynaklanan verimliliğin de o oranda artacağı öngörülmektedir. Farklı gelir gruplarında, farklı eğitim seviyelerinde, farklı yaş ve farklı aile yapılarında bilgi teknolojileri yaygınlık ve kullanımı arasındaki dengesizlikler, teknoloji, altyapı, eğitim ve sosyal alanlardaki politikaların oluşturulması için önemli göstergelerdir (Küçükçınar )
Uluslararası boyutta sayısal uçurum ve evrensel hizmetlerin değerlendirilmesi için kullanılan en temel ve en önemli gösterge, 100 kişi başına düşen erişim hattıdır.
Şekil 1’de OECD üyesi ülkelerin bilgi teknolojilerine erişim oranlarını göstermektedir. Şekilden de görüldüğü üzere genellikle ülkelerin bilgi teknolojilerine erişimlerinin % 100’e yakın olduğu görülmektedir. Türkiye’nin bilgi teknolojilerine erişiminin yaklaşık %20’Lere yakın olduğu görülmekte ve bu oran ile sondan 3. Sırada yer almaktadır. OECD ülkelerine sonradan katılan İsrail, Estonya, Slovenya ve Şili verilerine bakıldığında 2009 verilerinde bizden düşük bir değere sahip iken 2013 yılındaki ölçümle sayısal bölünmedeki politikalarında başarılı oldukları böylece Türkiye nin önüne geçtikleri görülmektedir. Tablo itibari ile solumuzda sadece Macaristan ve Meksika nın kaldığı görülecektir.
Şekil1: OECD üyesi ülkelerde Bilgi Teknolojilerine Erişim (2013 )
Kaynak: OECD
2.3.2.TÜRKİYEDE DİJİTAL BÖLÜNME
Bilgi iletişim teknolojilerinin sunduğu imkanların toplumun tüm kesimlerine ulaştırılması ve vatandaşların günlük ve iş hayatlarında BİT’ten etkin biçimde faydalanması bilgi toplumuna dönüşüm hedefi için çok önemlidir. Bireylerin sosyoekonomik özellikleri ve yaşadıkları yer nedeniyle BİT’e erişimleri ve kullanımları da farklı olmaktadır. Bu nedenle sayısal uçurum kavramı yalnızca uluslar arası değil, ulusal bazda da incelenmelidir.
Bilgi teknolojileri sahiplik ve kullanımının tüm Türkiye’de ölçüldüğü ilk çalışma 1997 yılında TUENA projesi kapsamında TÜBİTAK BİLTEN tarafından yapılan “Yetenek ve Kullanım Saptaması” konulu saha araştırmasıdır. Kentsel yerleşim yerlerini temsil eden ve kendi alanında ilk olan bu araştırma, yedi coğrafi bölgede, o dönemki adıyla Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından belirlenen 4000 örneklemle gerçekleştirilmiştir. Sektör çalışanlarına ve kamuda politika oluşturanlara önemli bir bilgi kaynağı olan 1997 yılı saha araştırması, 2000 yılına sonra tekrarlanamamıştır. 2000 yılı Temmuz ayında TÜBİTAK BİLTEN “Bilgi teknolojileri Yaygınlık ve Kullanım Araştırması 2000” (BTYKA2000) adıyla yeni bir araştırma başlatmıştır. TUENA çalışmalarında yapılan araştırmanın genişletilmiş tekrarı olan BTYKA2000 çalışması, genelleme yapmaya uygun örneklemle gerçekleştirilmiş tipik bir sosyolojik saha araştırmasıdır. Araştırma, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesinde, 68 il ve 165 ilçede, örneklemi DİE’den alınan 6000 hanede gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın saha çalışması Eylül 2000’de tamamlanmıştır. 2004 yılından itibaren Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından “Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Anketi” yapılmaktadır
Elde edilen verilerle vatandaşın söz konusu teknolojilere erişim, gerekli yetkinliklere ne ölçüde sahip oldukları, teknoloji kullanımları ve konuya ilişkin sorunları tespit etmeye yöneliktir. Bu anketler Avrupa Birliği İstatistik Ofisinin (Eurostat) katkılarıyla AB normlarına uygun olarak hazırlanmakta ve yürütülmektedir. Anket çalışmasında referans alınan dönem 2004 ve 2014 yıllarıdır ve anket kapsamındaki sorular 16–74 yaş grubu bireylere yöneltilmiştir. Türkiye için en güncel BİT verileri bu anket sonuçları olduğu için, bu çalışmada da bu anket sonuçlarından faydalanılacaktır.
Dünyanın her yerinde olduğu gibi ülkemizde de internet ve bilgisayar kullanımı hızla artmaktadır. Ancak aşağıdaki tablolar (tablo: 2 ve 3) de görüldüğü gibi kırsal kesimde kullanım kentlere göre önemli ölçüde geri kalmakta ve ülkemizde bölgesel bazda sayısal uçurum devam etmektedir.
|
En son kullanım zamanına göre bireylerin* bilgisayar ve İnternet kullanım oranı, 2013
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
%
|
|
En son kullanım zamanı
|
Bilgisayar
|
İnternet
|
|
Toplam
|
Erkek
|
Kadın
|
|
Toplam
|
Erkek
|
Kadın
|
|
Bilgisayar ve İnternet kullananlar
|
Türkiye
|
49,9
|
60,2
|
39,8
|
|
48,9
|
59,3
|
38,7
|
|
Kent
|
59,0
|
69,0
|
49,1
|
58,0
|
68,1
|
48,0
|
|
Kır
|
29,5
|
40,1
|
19,3
|
|
28,6
|
39,2
|
18,4
|
|
|
Son üç ay içinde (Ocak-Mart 2013)
|
Türkiye
|
44,3
|
54,4
|
34,4
|
|
43,2
|
53,1
|
33,4
|
|
Kent
|
53,2
|
63,1
|
43,2
|
51,8
|
61,8
|
42,0
|
|
|
Kır
|
24,6
|
34,6
|
15,0
|
|
23,7
|
33,2
|
14,6
|
|
|
Üç ay – bir yıl arasında
|
Türkiye
|
2,6
|
2,8
|
2,3
|
|
3,1
|
3,5
|
2,6
|
|
Kent
|
2,8
|
3,0
|
2,6
|
3,4
|
3,7
|
3,1
|
|
|
Kır
|
2,0
|
2,5
|
1,6
|
|
2,4
|
3,2
|
1,6
|
|
|
Bir yıldan çok
|
Türkiye
|
3,0
|
3,0
|
3,1
|
|
2,7
|
2,7
|
2,6
|
|
Kent
|
3,1
|
2,9
|
3,2
|
2,7
|
2,6
|
2,8
|
|
|
Kır
|
2,9
|
3,1
|
2,7
|
|
2,5
|
2,8
|
2,2
|
|
Hiç kullanmadı
|
Türkiye
|
50,1
|
39,8
|
60,2
|
|
51,1
|
40,7
|
61,3
|
|
Kent
|
41,0
|
31,0
|
50,9
|
42,0
|
31,9
|
52,0
|
|
Kır
|
70,5
|
59,9
|
80,7
|
|
71,4
|
60,8
|
81,6
|
|
* 16-74 yaş grubu
|
|
İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması Düzey 1’e göre bireylerin* bilgisayar ve İnternet kullanım oranı, 2013
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
%
|
|
BÖLGELER (İBBS Düzey 1)
|
Bilgisayar
|
İnternet
|
|
Toplam
|
Erkek
|
Kadın
|
|
Toplam
|
Erkek
|
Kadın
|
|
TR
|
Türkiye
|
49,9
|
60,2
|
39,8
|
48,9
|
59,3
|
38,7
|
|
TR1
|
İstanbul
|
62,1
|
70,0
|
53,7
|
61,4
|
69,5
|
52,8
|
|
TR2
|
Batı Marmara
|
53,3
|
62,0
|
44,4
|
52,2
|
60,8
|
43,4
|
|
TR3
|
Ege
|
50,4
|
59,7
|
41,4
|
49,7
|
58,8
|
40,9
|
|
TR4
|
Doğu Marmara
|
55,9
|
65,9
|
45,9
|
55,3
|
65,3
|
45,3
|
|
TR5
|
Batı Anadolu
|
59,8
|
69,7
|
49,9
|
58,5
|
68,3
|
48,8
|
|
TR6
|
Akdeniz
|
45,3
|
55,5
|
35,6
|
43,7
|
54,2
|
33,6
|
|
TR7
|
Orta Anadolu
|
48,0
|
59,3
|
36,3
|
46,2
|
56,9
|
35,1
|
|
TR8
|
Batı Karadeniz
|
40,6
|
51,3
|
30,3
|
39,8
|
50,6
|
29,5
|
|
TR9
|
Doğu Karadeniz
|
40,8
|
51,4
|
30,5
|
40,5
|
50,8
|
30,3
|
|
TRA
|
Kuzeydoğu Anadolu
|
35,3
|
47,7
|
24,3
|
33,3
|
46,4
|
21,7
|
|
TRB
|
Ortadoğu Anadolu
|
31,8
|
45,0
|
19,5
|
31,0
|
44,1
|
18,8
|
|
TRC
|
Güneydoğu Anadolu
|
35,8
|
49,5
|
23,1
|
|
34,5
|
48,9
|
21,4
|
|
* 16-74 yaş grubu
|
Yukarıdaki tabloda ise Türkiye nin kent ve kırsalındaki internet erişimi bölgeleride kapsar şekilde Türkiye İktisadi araştırma kurumu tarafından istatistiksel olarak ölçülmüştür. Tabloya göre batı ve doğu arasında belirgin bir fark olduğu veya diğer ifade ile dijital bölünmenin doğu – batı arasında kent ve kırsalda çok daha yüksek bir uçurum olduğu ortaya çıkmıştır.
06-15 Yaş Grubu Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanımı Ve Medya, 2013
2013 yılı Nisan ayında gerçekleştirilen Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırmasının kapsamı ilk defa 06-15 yaş grubu çocukları da içerecek şekilde genişletilmiştir. Bu araştırmada 6-15 yaş grubu genel olmak üzere, farklılıkları daha iyi gözlemleyebilmek için 06-10 ve 11-15 yaş grubu ayrımında bilgisayar, İnternet ve cep telefonu kullanımı, kullanım sıklığı ve kullanım amaçları yanında medya ile ilişkileri de irdelenmiştir.
Bilgisayar kullanımına ortalama 8 yaşında başlanıyor , Çocukların %24,4’ü kendi kullanımına ait bilgisayara sahip iken, %13,1’i cep telefonuna ve %2,9’u oyun konsoluna sahiptir.
Çocukların %60,5’i bilgisayar, %50,8’i İnternet, %24,3’ü cep telefonu kullandı 06-15 yaş grubundaki çocukların bilgisayar, İnternet ve cep telefonu kullanım oranları sırasıyla %60,5, %50,8 ve %24,3’tür. Bu oranlar 06-10 yaş grubundaki çocuklarda sırasıyla %48,2, %36,9 ve %11, 11-15 yaş grubundaki çocuklarda ise sırasıyla %73,1, %65,1 ve %37,9’dur.
Kaynak : www.tüik.gov.tr den alınmıştır.Son Erişim tarihi:28.05.2014
Her toplumda olduğu gib bizdede bilgisayar ve internet kullanımı yaş, cinsiyet, eğitim ve işgücü durumuna göre de farklılık arz etmektedir. Son üç ay içinde internet kullanan bireyler dikkate alındığında internet kullanımı 16-24 yaş grubunda en yüksek seviyededir. Kadınların internet kullanım oranları ise her yaş grubunda erkeklerden daha azdır. Yaş grubu ile internet kullanımı arasında ters bir orantı dikkati çekmektedir. Yaş grubu yükseldikçe internet kullanımı düşmektedir.
Kaynak: TÜİK (2014), Bu Grafik TÜİK verilerinden derlemiştir.
Yukarıdaki tablolardan anlaşılacağı üzere, 16-74 yaş grubundaki bireylerde bilgisayar ve İnternet kullanım oranları sırasıyla %49,9 ve %48,9’dur. Bu oranlar 2012 yılında sırasıyla %48,7 ve %47,4idi.
Bilgisayar ve İnternet kullanım oranları 16-74 yaş grubundaki erkeklerde %60,2 ve %59,3 iken, kadınlarda %39,8 ve %38,7’dir. Bilgisayar ve İnternet kullanımı kentsel yerlerde %59 ve %58, kırsal yerlerde ise %29,5 ve %28,6’dır. İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflaması (İBBS) Düzey-1’e göre bilgisayar ve İnternet kullanımının en yüksek olduğu bölge %62,1 ve %61,4 ile TR1-İstanbul bölgesidir. Bunu %59,8 bilgisayar ve %58,5 İnternet kullanım oranı ile TR5-Batı Anadolu bölgesi takip etmektedir.
Bilgisayar ve İnternet kullanım oranlarının en yüksek olduğu yaş grubu 16-24’tür. Bilgisayar ve İnternet kullanımı tüm yaş gruplarında erkeklerde daha yüksektir.
2013 yılı ilk üç ayında (Ocak-Mart 2013) 16-74 yaş grubundaki tüm bireylerin %39,5’i İnterneti düzenli olarak (hemen her gün veya haftada en az bir defa) kullanmıştır. Aynı dönem ve yaş grubunda İnternet kullanan bireylerin arasında düzenli İnternet kullanım oranı ise %91,6 olup, bu oran kentsel yerlerde %92,6 kırsal yerlerde %86,7 ve İBBS Düzey-1’e göre TR1-İstanbulbölgesinde%96,1’dir.
Tüik Verilerine göre 2007-2013 arası temel bilişim istatiklerimiz.
2013 yılının ilk üç ayında İnternet kullanan bireylerin ev ve işyeri dışında İnternete kablosuz olarak bağlanmak için %41,1’i cep telefonu veya akıllı telefon kullanırken, %17,1’i taşınabilir bilgisayar (dizüstü, netbook, tablet vb.) kullanmıştır. İnternet kullanan bireylerin İnternet üzerinden kişisel kullanım amacıyla mal veya hizmet siparişi verme ya da satın alma oranı %24,1’dir. Önceki yıl İnternet üzerinden alışveriş yapanların oranı ise %21,8 idi. 2012 yılı Nisan ile 2013 yılı Mart aylarını kapsayan on iki aylık dönemde İnternet üzerinden alışveriş yapan bireylerin %48,6’sı giyim ve spor malzemesi, %25,8’i elektronik araç, %25,6’sı ev eşyası, %20’si seyahat ile ilgili diğer faaliyetler (konaklama hariç), %15,9’u kitap, dergi, gazete (e-kitap dahil), %15,7’si gıda maddeleri ile günlük gereksinimler almıştır. 2013 yılı Nisan ayında gerçekleştirilen Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçlarına göre Türkiye genelinde hanelerin %49,1’i evden İnternete erişim imkânına sahiptir. Bu oran 2012 yılının aynı ayında %47,2 idi. Evden İnternete erişim imkânı olmayan hanelerin %35,7’si evden İnternete bağlanmama nedeni olarak İnternet kullanımına ihtiyaç duymadıklarını belirtmişlerdir. İnternet erişim imkânı olan hane oranı kentsel yerlerde %57,4 iken, kırsal yerlerde %29,1’dir. İBBS Düzey-1’e göre %63,3 ile TR1-İstanbul, %58,8 ile TR2-Batı Marmara, %56,8 ile TR4-Doğu Marmara, %52,4 ile TR5-Batı Anadolu bölgesinde İnternet erişim imkanı olan hane oranı Türkiye ortalamasının üzerindedir. Hanelerin %46,5’inde genişbant İnternet erişim imkânı bulunmaktadır 2013 yılı Nisan ayında hanelerin %46,5’inde genişbant İnternet erişim imkânı bulunmaktadır. ADSL, %32,2 ile tüm haneler, %65,6 ile İnternet kullanılan haneler arasında en çok kullanılan bağlantı türüdür. 3G bağlantı ise tüm hanelerin %20,1’inde, İnternet kullanılan hanelerin %41’inde İnternet erişim imkânısağlamaktadır. İnternet kullanan dört kişiden üçü online haber, gazete ya da dergi okudu 2013 yılı ilk üç ayında (Ocak-Mart 2013) İnternet kullanan bireyler İnterneti en çok %75,6 ile online haber, gazete ya da dergi okuma için kullanırken, bunu %73,2 ile İnternet üzerindeki sosyal gruplara katılma takip etti. 2012 yılı Nisan ile 2013 yılı Mart aylarını kapsayan on iki aylık dönemde İnternet kullanan bireylerin kişisel amaçla kamu kurum/kuruluşları ile iletişimde İnternet kullanma oranı %41,3’tür. Bu oran önceki yılın aynı döneminde (2011 Nisan-2012 Mart) %45,1 idi. Kullanım amaçları arasında kamu kuruluşlarına ait web sitelerinden bilgi edinme %37,5 ile ilk sırayı almaktadır. KAYNAK : TÜİK, www.tüik.gov.tr Erişim Tarihi:28.05.2014
BÖLÜM III
TÜRKİYE DE DİJİTAL BÖLÜNMEYE İLİŞKİN KAMU POLİTİKALARI
Bilim ve teknoloji uzun dönemli ekonomik ve toplumsal gelişmenin en önemli unsurlarından birisi, bilim ve teknoloji politikaları ise bu gelişimin hızını ve yönünü etkilemenin bir aracıdır.
Dünyada ekonomik ve sosyal anlamda gelişmiş ülkelerin tümü (ABD, Japonya, AB üyesi birçok ülke) uzun dönemli toplumsal, ekonomik ve siyasi hedefleri ile uyumlu bir bilim ve teknoloji vizyonu geliştirmişlerdir ve bu vizyonu güncellerken teknoloji öngörüsü çalışmalarını etkin bir araç olarak kullanmaktadırlar.
Türkiye’de 1960’larda Planlı Dönem ile başlayan B&T politikaları oluşturma çalışmaları özellikle “Türk Bilim Politikası 1983-2003” ve “Türk Bilim ve Teknoloji Politikası 1993-2003” dokümanlarıyla önemli bir boyut kazanmıştır.
Ancak, ortaya koyulan belgelerin, genel geçerliliği tartışmasız unsurlar içermelerine ve önemli bazı kurumsal ve yasal değişiklikler getirmelerine karşın, hedefleri bakımından tam olarak uygulamaya konuldukları söylenemez. Bunun nedenleri olarak, bilim ve teknoloji alanında paylaşılan bir ülke vizyonunun ortaya konulamamış olması ve önerilen politikaların ilgili bütün kesimler (siyasi erk, kamu, özel kesim ve üniversiteler) tarafından ortaklaşa sahiplenmelerinin sağlanamaması gösterilebilir.
Bu saptamadan hareketle, refah toplumuna ulaşma sürecinde bilim ve teknolojiden etkin bir araç olarak yararlanılmasını sağlamak üzere, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu 13 Aralık 2000 tarihli toplantısında 2003-2023 yılları için Türkiye’nin Bilim ve Teknoloji Stratejileri Belgesi’nin hazırlanması kararını almıştır.(2000/1 nolu karar)
Yaklaşık bir yıl süren hazırlık çalışmaları ardından, 24 Aralık 2001 tarihli Yedinci Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu toplantısında, Projenin adı “Vizyon 2023: Bilim ve Teknoloji Stratejileri” olarak belirlenmiş; projenin ana teması, temel yaklaşımı ve bu kapsamda yürütülecek alt projelerin ayrıntılı içeriği ile yürütme planı ve yönetim şekli onaylanmıştır.
Vizyon 2023 Projesi Ana Teması
Vizyon 2023 Projesinin ana teması; Cumhuriyetimizin 100. yılında, Atatürk’ün işaret ettiği muasır medeniyet seviyesine ulaşma hedefi doğrultusunda
•bilim ve teknolojiye hakim,
•teknolojiyi bilinçli kullanan ve yeni teknolojiler üretebilen,
•teknolojik gelişmeleri toplumsal ve ekonomik faydaya dönüştürme yeteneği kazanmış bir “refah toplumu” yaratmak olarak belirlenmiştir.
Projede aşağıdaki çalışmaların kapsanması planlanmıştır:
•Türkiye’nin bilim ve teknoloji alanında mevcut konumunun saptanması
•Dünyada bilim ve teknoloji alanındaki uzun dönemli gelişmelerin saptanması
•Türkiye’nin 2023 hedefleri bağlamında, bilim ve teknoloji taleplerinin belirlenmesi
•Bu hedeflere ulaşılabilmesi için gerekli stratejik teknolojilerinin saptanması
•Bu teknolojilerin geliştirilmesi ve/veya edinilmesine yönelik politikaların önerilmesi
Vizyon 2023 Projesi aşağıdaki Alt Projelerden oluşmaktadır:
•Teknoloji Öngörü Projesi
•Ulusal Teknoloji Envanteri Projesi
•Araştırmacı Bilgi Sistemi (ARBİS)
•TÜBİTAK Ulusal Araştırma Altyapısı Bilgi Sistemi (TARABİS)
(Yukarıdaki veriler araştırmacı tarafından www.tübitak.gov.tr den alınmıştır.)
Vizyon 2023 Projesi kapsamında Cumhuriyetin 100. yılı için belirlenen ulusal vizyonu, “Dünyada barışın tesisi için çaba gösteren, demokratik, hukuk, eğitim ve sağlık sistemlerinde sorunsuz, yurttaşlarının fikirlerine önem veren, bilim, teknoloji ve yenilikte yetkinlik kazanarak üretime geçen ve üretkenliğine kendi beyin gücüne dayanarak artırabilen bir Türkiye” olarak özetlemek mümkündür .
Bu vizyonu oluşturan öğelerden ve çalışmaya konu olan Türkiye’nin Eğitim Sistemindeki ulusal vizyonu ise;
“Bireyin yaratıcılık ve hayal gücünü geliştiren; bireysel farklılıkların gözetilmesi ve değerlendirilmesi ile her bireyin özellikleri doğrultusunda en üst düzeyde kendini geliştirebildiği; zaman ve mekân kısıtlarından arınmış, kendi özgün öğrenme teknolojilerini yaratmış ve değişim esnekliğiyle kendini yenileme gücüne sahip; öğrenme ve insan odaklı bir eğitim sistemine sahip olmak” olarak belirtilmiştir.
Vizyonu destekleyecek sosyo-ekonomik hedeflere ulaşmak için yetkinlik kazanmamız gereken öncelikli teknolojik faaliyet konuları 8 ana başlık altında toplanmıştır.
Bunlar;
Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Biyoteknoloji ve Gen Teknolojileri, Nanoteknoloji, Mekatronik, Üretim Süreç ve Teknolojileri, Malzeme Teknolojileri, Enerji ve Çevre Teknolojileri, Tasarım Teknolojileridir [7].
Ulusal bilim ve teknoloji stratejisinin belirlenmesindeki son aşama olan stratejik teknoloji alanları, kendisini oluşturan 8 ana başlığı, odaklanılması gerekilen teknolojik alt başlıklara ayırarak her ana başlığı stratejik teknoloji alanları ile birlikte değerlendirmiştir.
Fırsatları Arttırma ve Teknolojiyi İyileştirme Hareketi (FATİH) Projesi
22.12.2010 Tarihinde Milli Eğitim Bakanlığı ve Ulaştırma Bakanlığı arasında imzalanan bir protokolle “Fırsatları Arttırma ve Teknolojiyi İyileştirme Hareketi” (FATİH) isimli bir proje başlatılmıştır. FATİH projesi ile 40 bin okulda, altı yüz bine yakın dersliğin akıllı sınıf formuna dönüştürülmesi planlanmaktadır [3]. Evrensel Hizmet Fonu (EHF) ile finanse edilecek olan FATİH projesinin üç yılda tamamlanması öngörülmektedir
Uygulama sürecinin ortaöğretimden ilköğretim birinci kademe ve okulöncesine doğru aşamalı bir süreçte ilerlemesi planlanmaktadır. Uygulama süreci içerisinde bilişim teknolojisi araçlarının ile internetin bilinçli ve güvenli kullanımının sağlanması için gerekli yasal mevzuatın da bu doğrultuda düzenleneceği belirtilmektedir [5]. Bunun yanı sıra projenin uygulanacağı okullarda görev yapmakta olan 600 bin öğretmenin donanım altyapısı konusunda yüz yüze ve uzaktan eğitim yöntemleriyle hizmet-içi eğitime tabi tutulacağı bildirilmiştir. Bu süreçte ayrıca öğretim programları, bilişim teknolojisi destekli öğretime uyumlu hale getirilerek eğitsel e-içerikler oluşturulacak, her ders için yine e-kitap ve öğrenme nesneleri hazırlanacaktır
BÖLÜM IV
EVRENSEL HİZMET KAVRAMI
Telekom hizmetlerine evrensel erişim kavramının uluslararası gündeme getirilmesi 1984 yılındaki “Maitland Raporu” ile olmuştu. O dönemde her 100 kişiye 1 telefon hattı olarak belirlenen bu hedef, 21. yüzyılın başında evrensel hizmet tanımının güncellenmesiyle birlikte iki önemli soruyu gündeme getirmektedir. Birincisi dünyadaki tüm uluslar ve bölgeler için aynı niteliksel ve niceliksel özellikleri olan evrensel hizmet tanımının yapılıp yapılamayacağı, ikincisi ise, evrensel hizmet kapsamının telefondan öteye giderek yeni teknolojileri kapsayıp kapsamayacağıdır.
Maitlant raporu ile ortaya konan hedefin bugun ne kadar gerçekleştiği ayrı biraraştırma ve tartışma konusu olabilir. Bugüne kadar evrensel hizmetin ortak bir tanımı yapılamamıştır. Avrupa Birliği’nin telefon direktifinde evrensel hizmet” bölgesel yerleşimlerinden ayrı olarak tüm kullanıcılara, ulusal özel durumlar ışığında, satınalınabilecek ücretlerle, belirli kalitede minimum bir set hizmet verilebilmesi” olarak tanımlanmakta ve ulusal düzenleyici kuruluşlara bu tanımı uygulama zorunluluğu getirmektedir. Avrupa Komisyonu halen evrensel hizmet tanımını yeniden yapmak üzere raporlar hazırlamaktadır. [v]
Bir çok ülke kendi evrensel hizmet tanımını yapmıştır. Internet erişimi ve eposta hizmetleri, gerçekte yalnızca katma değerli hizmetler olmayıp, yeni ekonominin de can damarı olan ileri teknolojilerdir. Yeni teknolojilerle birlikte yaşanmaya başlanan sosyal dışlanma ve bölünmüşlüğe çare olarak önerilen evrensel hizmet tanımlarına bu hizmetlerin de alınması tartışmaları sürmektedir. Sayısal uçurum arttıkça, Telekom işletmecileri ve düzenleyici kuruluşlar tarafından, evrensel hizmet tanımları ve fonları oluşturulmaktadır.
1. Evrensel Hizmet Kavramının Tanımı .
2005 yılında çıkan 5369 sayılı Evrensel Hizmet Kanunu’nun 2. maddesinde; “coğrafi konumlarından bağımsız olarak Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde herkes tarafından erişilebilir, önceden belirlenmiş kalitede ve herkesin karşılayabileceği makul bir bedel karşılığında asgari standartlarda sunulacak olan, internet erişimi de dâhil elektronik haberleşme hizmetleri ile bu Kanun kapsamında belirlenecek olan diğer hizmetler” evrensel hizmet olarak tanımlanmıştır. Tanımdan bütün yurtta geçerli olmak üzere evrensel hizmetin üç unsuru bulunduğu görülmektedir. Bunlar, “herkes tarafından erişilebilir” olma, “önceden belirlenmiş kalitede” olma ve “makul bir bedel” de olmadır. Söz konusu hizmette bu unsurların kümülatif bulunması gerekirken aralarında bir öncelik sıralaması da mevcut değildir. Bu unsurlara “asgari hizmet düzeyi” de denilebilir.
Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan herkesin, bölge ve yaşadığı yer ayırımı gözetilmeksizin yararlanması için gerekli teknik alt yapıyı tedarik etmesi gerekmektedir (Yer/bölge ayrımı yapılmaması ilkesi). Böylece evrensel hizmetin sunulacağı zorunlu alanı belirten bu ilke ile coğrafi yerleşimden bağımsız olarak o ülkenin tüm bireylerinin belirlenen hizmetlerden, aynı kalitede yararlanabilmesi sağlanmış olacaktır.
Hukuk devleti olmamızın bir sonucu olarak herkes gerek evrensel hizmetlerden yararlanmada gerekse evrensel hizmetlere katılmada eşittir. 5369 sayılı Evrensel hizmet Kanunu nun 3. Maddeinde bu durum ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.
Bu ilke ile tüketicilerin gelirleri hangi düzeyde olursa olsun söz konusu hizmeti alabilecek biçimde bir fiyatın belirlenmesi gerektiği ifade edilmektedir. Böylece bireylerin gelirlerine göre ayırım gözetilmeksizin evrensel hizmeti alabilme haklarının olduğu vurgulanmıştır (Tüketicilerin gelirlerine göre ayırım yapılmaması ilkesi).
Mezkur Kanun, Anayasanın hem sosyal devlet, hem de eşitlik ilkesi gereği ile evrensel hizmetlerin düşük gelirli kullanıcıların da (düşük gelirliler, özürlüler ve sosyal desteğe ihtiyacı olanlar ) karşılayabileceği bir seviyede ve maliyet temelinde gerçekleşmesi amaçlamıştır.
Son olarak bir diğer ilkede evrensel hizmetin sunulmasında ve ulaşılmasında devamlılık esasını kabul eden ilkedir (Evrensel hizmetlerin devamlılığı ilkesi). Bu ilke aslında “devletin devamlılığı” ilkesinin bir sonucudur30. Bu nedenle devamlılık evrensel kamu hizmetinin herhangi bir kesintiye uğramadan, düzenli ve yeterli olarak yerine getirmesini gerektirir.
Evrensel Hizmet Kanunu nun kabulünden sonra kanunun içeriğine uyularak dijital bölünme ile mücadeleye devam edilmiş, bu konudaki stratejik hedeflerde de ilgili ilkeler hassasiyetle göz önünde bulundurulmuştur.
Türkiye’de evrensel hizmetin sağlanması ve yürütülmesini düzenleyen Evrensel Hizmet Kanunu’nun 25 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe girmesinden bu yana Evrensel Hizmet Fonu’nun oluşturulmasına ilişkin çalışmalar devam etmektedir. Bu nedenle henüz oluşturulmuş bir “Evrensel Hizmet Fonu” bulunmamaktadır. Ancak uygulamada, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Bütçesinde yer alan “evrensel hizmet gelirleri” kalemi, fon gibi işlev görmekte yani belirli kaynaklardan elde edilen gelirler, belirli amaçları gerçekleştirmek üzere kullanılmaktadır.
BÖLÜM V
V.I. DİJİTAL BÖLÜNMENİN GETİRDİĞİ YENİ KAVRAMLAR
E-İNCLUSION – E- İÇERME
E-içerme ya da sayısal içerme, içerişsel, bütün bireyleri kapsayan bir bilgi toplumu hedefine ulaşmak amacı ile ilgili gerçekleştirilen bütün faaliyetleri tanımlamak için kullanılmaktadır. Teknolojideki yeni gelişmelerle birlikte toplumda yeni bölünme riskleri oluşmuştur. Bu bölünme risk grubundaki bireyler, yeni Bilgi İletişim Teknolojilerine erişimde ve bu teknolojileri kullanmakta güçlük çeken dolayısıyla bilgi toplumuna yeterince katılamayarak, dışlanan bireylerdir. Bu doğrultuda, e-içerme politikaları ile bilgi toplumundan dışlanma riski olan bu bireylerdeki sayısal uçurum riski, “Sayısal Birleşme” ye çevrilmeye çalışılmaktadır.
E-içermenin daha özelleşmiş alt başlıkları, e-erişebilirlik(eaccesibility) ve e-yeterlilik(e-competences) çalışmalarıdır. E-erişebilirlik çalışmaları, bilgi teknolojileri altyapılarının yaygınlaştırılarak toplumun bütün kesimlerine ulaştırılmasını ve bilgi teknolojileri tasarlanırken, sayısal dışlanma riski yüksek olan insanların da göz önünde bulundurularak, içerişsel sistemler oluşturulmasını kapsamaktadır. E-Yeterlilik çalışmaları ile bireylerin ve grupların bilgi iletişim teknolojilerini kullanmalarını sağlayacak bilgi ve becerilerle donatılarak, sayısal okuryazarlıkları arttırılmaya ve bu yeniliklerden etkin bir şekilde faydalanmaları sağlanmaya çalışılmaktadır.
E-İçerme, bilgi toplumu gelişmelerinden dışlanma riski olan gruplara yönelik, kapsayıcı ve içerişsel bir bilgi toplumu hedefine ulaşma amaçlı yapılan çalışmaları tanımlamak amacıyla kullanılmaktadır. Bu konuyla ilgili özel politikaların genel adıdır. E-İçerme, toplumdaki bütün grupların bilgi toplumuna etkili bir şekilde katılması için yapılan çalışmaları temsil eder (European Commission, 2007a).
E-İçerme, cinsiyet, ırk, yaş veya sınıf engellerini aşmak için sayısal teknolojilerin kullanılmasını tanımlamak amacıyla kullanılan çok yeni bir terimdir. Aynı zamanda e-içerme, dijital teknolojilere erişim ve kullanımdaki sayısal uçurum tehlikesi etrafındaki tartışmaları tanımlamak için de kullanılmaktadır. Bu bakımdan, e-içerme terimi, öğrenme güçlüğü çeken bireyler için, içerişsel öğrenme uygulamaları sunmak amacıyla sayısal teknolojilerin kullanılması ile de alakalıdır. Bazı insanlar “e-içerme ekipmanı” veya “e-içerme yazılımdan” söz etse de, dijital araçlar ve insanlar arasındaki etkileşime vurgu yapan ya da öğrenme güçlüğü çeken insanların sayısal teknolojileri kullanma aktiviteleri üzerine odaklanan “e-içerme uygulamalarından” söz etmek çok daha doğru olur. Dijital teknolojiler ve insanlar arasındaki etkileşimin bu geniş tanımı, e-içerme olarak tanımlanmaktadır (Futurelab, 2007).
E-İçerme hem içerişsel BİT’lerin geliştirilmesi, hem de BİT’lerin daha geniş içerme hedeflerine ulaşmada kullanılması anlamına gelmektedir. Bu bağlamda, kamusal hizmetler, özürlüler ve toplumdaki diğer dezavantajlı gruplar için kullanıcı dostu olmalıdır.(Saz, Bekir Sıtkı)
E-İçerme, toplumdaki bütün grupların ve bireylerin, bilgi toplumuna tüm yönleriyle katılımını sağlama hedefi üzerinde odaklanmıştır. E-İçerme politikaları aracılığıyla toplumdaki gruplar ve bireyler arasındaki BİT kullanım uçurumunun azaltılmasına ve BİT kullanımındaki dışlanmanın ortadan kaldırılmasına çalışılmaktadır. Bu dışlanmayı ortadan kaldırmak için BİT kullanımını teşvik etmek ve ekonomiyi, iş imkânlarını, yaşam kalitesini ve sosyal katılım ve uyumu iyileştirmek amaçlanmıştır (European Commission, 2007a).
Aynı zamanda e-içerme, elektronik kamu yönetiminin en önemli parçası olan e-devlet çalışmalarının da önemli bir öğesidir. E-devlet çalışmalarının amacı, kamu yönetimini vatandaşa daha yakın hale getirmektir. Kamu yönetiminde, elektronik iletişim bağlamında vatandaş bir katılımcı olarak, bilginin iki yönlü akışıyla, hem kamu hizmetlerinden ihtiyaç duyduğu bilgileri elde edebilmekte, hem de ihtiyaç duyulan verileri kamu servislerine aktarabilmektedir.Günümüzde internet ve www servisleri kamu yönetimi alanında da önemli bir bilgi kaynağı haline gelmektedir.
E-İçerme çalışmaları ana hedef olarak uygun politikaların geliştirilmesini, bilgi tabanının korunmasını, araştırma ve teknoloji geliştirme ve yayılmasını, içerir. AB e-içerme seviyesi, Avrupa Komisyonu, Bilgi Toplumu ve Medya Genel Sekreterliği tarafından yönetilen, Bilgi Toplumu çalışmalarından i2010 inisiyatif’inin temel taşlarından birisidir. E-İçerme, sosyal içerme, eğitim, kültür, bölgesel gelişim gibi diğer Avrupa Birliği politikalarıyla yakından ilişkilidir (European Commission, 2007a).
E-Erişebilirlik
E-erişilebilirlik, internet ve bilgi iletişim teknolojilerine erişilebilirliği kapsar; yaklaşımlar esas olarak içerme ve bilgi teknolojisi mal ve hizmetlerine erişebilirliği yüksek, bir engellilik sosyal modeli üzerine kurulmuştur. Herkes için tasarım ilkesi de denilen evrensel tasarım ya da diğer bir ifade ile içerişsel geliştirme, uygun yardımcı teknolojilerin de mevcut olması anlamına gelmektedir.
Engelliler için oluşturulan teknolojilerden söz edildiğinde, sadece teknolojik yeniliklerle donatılmış tekerlekli sandalyelerin üretilmesi ve şehir altyapılarının oluşturulmasında engellilerin de göz önünde bulundurularak gerekli düzenlemelerin yapılması, yeterli değildir. Çünkü engellilik durumu, bireylerin toplumsal yaşama, bedensel, zihinsel ya da sosyolojik nedenlerden ötürü kısıtlı olarak katılabilmesi anlamına gelmektedir. Bu kapsama giren her bir bireyin diğer bireylerle aynı standartta ve koşullarda yaşamlarını sağlayabilmeleri, yaşamı kolaylaştıran faaliyetlere katılabilmeleri ve araçlara erişebilmeleri gerekir. Günümüzde internet teknolojilerinin hızla gelişmesiyle birlikte yaşamı kolaylaştıran ve erişilebilirliği arttıran en önemli araçlar BİT ile geliştirilen araçlar olmuşlardır.
AB’nin e-içerme ve e-erişilebilirlik politikası, yeni BİT’lere (Bilgi ve İletişim Teknolojileri) erişim ve bu teknolojilerden faydalanmada bütün vatandaşların eşit olması ve katılımını sağlamayı amaç edinmektedir. Bundan dolayı yeni geliştirilen sistemlerde ve servislerde tüm vatandaşların ihtiyaçlarının göz önünde bulundurulması ve tamamıyla içerişsel sistemler geliştirme olanaklarının sunulması amaçlanmaktadır (European Commission, 2010b).
Bilgi toplumu çalışmalarının gerçek anlamda bir başarı olabilmesi için bilgi toplumunun bütün getirilerinin, yaşlılar ve özürlüler gibi, yeni teknolojilerin kullanımının zor olduğunu düşünen bireylerle birlikte, toplumun bütün
kesimleriyle paylaşılması gereklidir. Avrupa Komisyonu, özürlüler ve yaşlıların, toplumdaki diğer bireylerle eşit bir şekilde BİT’lere erişebilmelerini sağlayabilmek amacıyla, E-Erişebilirlik(E-Accesibility) programını oluşturmuştur.
Bu program BİT ürünlerine, servislerine ve uygulamalarına erişimde karşılaşılan engelleri kaldırmayı amaç edinmiştir. Bilgisayar, cep telefonu ve kamu bilgi terminalleri gibi yaygın BİT araçları günlük yaşamımızı kolaylaştırmakta, bireyleri daha üretken kılmakta ve bilgi paylaşımı, aktif toplumsal katılım ve sosyal ağlar gibi yeni deneyimlere ulaşma olanağı sunmaktadır. Pek çoğumuza göre bu cihazlar hayatımızı kolaylaştırmak için tasarlanmış olmasına rağmen, toplumun büyük bir kesimi için bu cihazların kullanımı oldukça zordur. Bu nedenle, yaşlılar özürlüler gibi dezavantajlı bireylerin, bilgi toplumunun nimetlerinden faydalanmaları gerekirken, bu grupların spesifik ihtiyaçları, BİT’lerin tasarım, üretim ve kurulumu aşamalarında göz ardı edilmektedir. Örneğin, kör ve görme özürlü insanların web sitelerini kullanabilmeleri için, ya fontların büyütülebiliyor olması ya da sesli sürümünün olması gerekmektedir. Bu tür bireyler, web sitelerini taramalarına olanak sağlayacak yazılımlara sahip de olsalar, eğer web siteleri tanımlanmış standartlarda oluşturulmamışsa, bu programlar çalışmayacaktır (European Commission, 2010b).
Web erişilebilirlik standartlarını sağlamak amacıyla uluslararası düzeyde, web içeriği erişilebilirlik kılavuzları, World Wide Web Consortium(W3C) tarafından hazırlanmıştır. Bu konuda W3C tarafından oluşturulan WAI inisiyatifi bulunmaktadır. WAI, WWW’nin engelliler tarafından erişilebilirliğini arttırma çabaları inisiyatifidir. Engelliler genel olarak bilgisayar kullanırken ve aynı zamanda web sayfalarını kullanırken zorluklarla karşılaşabilirler. Buzorlukları ortadan kaldırmak için standart dışı cihazlar ve uygulamalar oluşturulmalıdır.
Engelliler için oluşturulan bu standartlar WAI standardı olarakadlandırılmaktadır. Ulusal düzeyde yapılacak kanunlar ve düzenlemeleraracılığıyla, erişilebilirlik standartlarıyla uyum teşvik edilebilir (WHO, 2010).
E-Yeterlilik (E-Competence)
Bilgi toplumunda çok hızlı değişimler yaşanmaktadır. Yeni teknoloji ve servisler, kullanıcıların kendi beceri ve yeterliliklerini güncel hale getirmelerini gerekli kılmaktadır. Motivasyon eksikliği veya olanaksızlıktan dolayı, kendi becerilerini güncellemeyenler, geride kalma riski altındadırlar. Toplumdaki bireylerin ve grupların, bugünün baş döndürücü teknolojik gelişmeleri karşısında doğru beceri, bilgi ve özellikleri elde edebilmeleri için e-yeterliliklerini arttırmaları çok önemlidir.
E-yeterlilik, becerileri içeren yeni bir terimdir, içerişsel bir bilgi toplumu bağlamında, eğitim ile ilgili bilgi ve becerileri kapsamaktadır.
Günlük hayatı ve iş hayatını kolaylaştıran yeni teknolojik gelişmeler sürekli piyasaya çıkmaktadır, eğer insanlar bu yenilikleri doğru bir şekilde kullanmazlarsa bilgi toplumunun gerisinde kalıp, dışlanma riskine sahiptirler. Bu aynı zamanda toplumun ekonomik rekabet gücüne de zarar verecektir (European Commission, 2010c).
E-Devlet Kapsamında E-İçerme
E-Devlet, vatandaşa verilen kamusal hizmetlerin elektronik ortamda sunularak, kesintisiz, hızlı ve güvenli bir şekilde yerine getirilmesi anlamına gelmektedir. Buradaki hedef, devlet hizmetlerinin, kurumsal ve bireysel bazda, BİT’ler aracılığı ile sunulmasıdır.
E-Devlet’in gelişmesi ile birlikte kamusal hizmetlerin vatandaşlara sunum olanakları da iyileşmektedir. Bunun yanında, BİT’lere erişimi olmayanlar veya BİT kullanım becerilerine sahip olmayanların da bu hizmetlerden yararlanmaları bir gerekliliktir. E-devlet eylem planı, içerişsel e-devlet yaklaşımıyla, hiçbir vatandaşın e-hizmetlerin kullanımında geride kalmamasını sağlamaya çalışmaktadır. Bu amaçla, dışlanma riski taşıyan bireylere kamusal hizmetleri ulaştırabilmek için spesifik ölçütler belirlenmiştir. Devletler, ulusal, bölgesel ve yerel seviyelerde, kamu hizmeti sunan ajanslar ve diğer aracılarla birlikte (Sivil Toplum Kuruluşları, sivil halk, gönüllü kuruluşlar vs.) giderek artan bir şekilde BİT’leri iş süreçlerine entegre etmektedirler.
E-devlet hizmetleri, vatandaşların devletle ve aracı kuruluşlarla olan işlerinin karmaşıklığını azaltırken, BİT’lere kolay erişemeyen insanların e-devlete erişmeyi, eskisinden daha da zor bulma tehlikesi bulunmaktadır (European Commission, 2009).
Kamu hizmetleri herkes için eşit bir şekilde sunulmalıdır. Bu amaçla kamu yöneticileri, bütün potansiyel hizmet kullanıcılarının menfaatlerini göz önünde bulundurarak, içerişsel e-devlet ilkelerini takip etmelidirler. Örneğin, yeni doğan bir çocuğu nüfus sistemine kaydettirmek için yerel kayıt bürosuna bildirimde bulunulması gerekmektedir. Avrupa’da pek çok hastane bebeğin detaylı bilgilerini elektronik ortamda kayıt bürosuna ulaştırmakta, bazı yerlerde de aileler on-line olarak bildirimlerini yapabilmektedirler. Fakat eğer bir aile internete kolayca erişemiyorsa bu e-devlet yeniliğinin bu aileye hiçbir faydası olmayacaktır. Online kayıt olanağı pek çok insan için süreçleri kolaylaştırırken, yöneticiler, vatandaşlara doğumlarını kaydetmelerinde yardımcı olacak ek olanaklar sunmazlarsa (Örn: doğumevlerine terminaller konması) nüfusun çoğunluğu böyle bir e-devlet hizmetinin getirisinden mahrum kalacaktır (European Commission, 2009).
Avrupa nüfusunun %30’u hiçbir e-devlet hizmetini kullanamamaktadır. Kullanımdaki bu eksiklik belli bir ölçüde, bilgi teknolojilerine düzenli ve etkili erişimi olanlar ve olmayanlar arasındaki uçurum anlamına gelen “sayısal uçurum” yüzündendir. Ne gariptir ki, bu dışlanan vatandaşların çoğunluğu sürekli devlet desteğine bel bağlamış ve e-devlet hizmetlerine on-line erişebildikleri zaman, muhtaç olmayan vatandaşlardan çok daha fazla fayda görecek, muhtaç kişilerdir. Örneğin işsizlik ödeneği alan ya da emekli maaşı ile geçinen insanların, internet erişimi veya bilgisayar sahibi olamama olasılığı toplumun geri kalanından çok daha yüksektir. Bu uçurumu ortadan kaldırmak ve herkes için yeni olanaklar sunan içerişsel bir sayısal toplum oluşturmak için sosyal ve coğrafi farklılıklarla baş edilmesi gerekmektedir. Devletin, kamu hizmetlerinin yönetimini ve halka sunumunu kolaylaştırması ve maliyetleri düşürmesi sebebiyle, yeni BİT’leri ortaya çıkarmadaki özendirme ve teşvik etme çalışmalarının nedeni açıktır. BİT erişimi olmayan bireylerin, grupların ve küçük işletmelerin de, elektronik ortamda sunulan kamu hizmetlerinden yararlanabilmeleri sağlanmalıdır.
Pek çok AB inisiyatifi bu ideali gerçekleştirmeye çalışmaktadır. Bu çabaları hızlandırmak için, “E-Devlet Eylem Planının” beş ana hedefinden bir tanesi, “Hiçbir Vatandaş Geride Kalmasın” başlığı altında, açıkça ifade edilmiştir (European Commission, 2009).
İçerişsel bir e-devlet oluşturmak amacıyla gerçekleştirilen AB çabalarının merkezinde, BİT’lerin, yaşlılar, engelliler, işsizler ve eğitimsiz bireyleri kapsayan marjinal gruplara yeni bir tarzda sunulmasına olanak verecek bir şekilde, çalışır hale getirilmesi görüşü yer almaktadır. BİT’ler bu tür insanlar tarafından direk olarak veya devlet dairelerindeki, yerel hizmet sağlayıcılarındaki ve hayır kuruluşlarındaki aracılar yardımıyla kullanılabilir. Devlet hizmetlerinin verimliliğini ve etkinliğini arttırmak için, bu hizmetleri vatandaşa sunmada paralel kanalların kullanılması gerekmektedir. Bu doğrultuda komisyon 2009 yılında, bu hizmetlerin çoklu kanallar aracılığıyla sunulması üzerine bir strateji çalışması yapmış ve bu çalışmayı yayınlamıştır (European Commission, 2009)
BÖLÜM VI
DİJİTAL BÖLÜNMENİN SONUCU OLARAK SOSYAL DIŞLANMA
Bireysel ve kolektif yaşam şansına eşit olarak sahip olmak, sosyal içermenin önemli bir boyutudur. Kaynaklara eşit oranda erişim yoksa ya da hiç erişim mevcut değilse ortaya çıkan sosyal dışlama sorunu politik katılım ya da yaş, cinsiyet, cinsel tercih, engellilik durumuna dayalı ayrımlara yol açmaktadır. Sınıfsal durumdan kaynaklanan sosyal içerme kavramını da göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Bilgi çağında, kimlik, dil, sosyal katılım, toplumsallık önemlidir (Warschauer, 2002).
Dışlanma riski olan gruplarda internet kullanımı uçurumu, geniş bant erişiminin arttırılması, 2010 yılına kadar tüm kamu web sitelerine erişimin sağlanması AB bilgi toplumu hedeflerinin en bilinenleri olarak karşımıza çıkmaktadır (eInclusion-eu, 2006, Aktaran: Canbey Özgüler, 2006).
Avrupa’da internet kullanımı ve internet nüfuz etme oranı Kuzey Amerika’nın çok altındadır. Avrupa; farklı bilişim sektörü gelişimi, düzenleyici uygulamaları, internet nüfuz etme oranları olan ülkelerden oluşmaktadır. Avrupa’da doğudan batıya ve kuzeyden güneye sayısal uçurumun varlığından söz edilebilir. İsveç, Norveç, Danimarka ve Finlandiya’da internet nüfuz etme oranları %35-40’lar düzeyindedir.
Avrupa’da tüm üye ülkelerin BİT gelişmelerinin getirdiği sosyal ve ekonomik faydalardan tam olarak yararlanabilmesi için e-Avrupa projesi başlatılmıştır. BİT ilerlemesinin ABD’deki kadar yoğun olmadığı pek çok gelişmiş ve gelişmekte olan ülke de bu alana yönelmiş, uzun vadeli ve geniş bir alanı kapsayan politikalar üretmeye başlamışlardır. AB’nin “e-Avrupa” stratejisi, BİT gelişmelerini yakalamakta geç kalan Avrupa ülkelerinin bu programla gerekli altyapıyı oluşturarak, yeni ekonomiye hızla geçmesi amacını taşımaktadır (Canbey Özgüler, 2006).
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
Gözlerimizi kapatıp, yaklaşık bundan 50 yıl öncesine gittiğimizde cebinde hesap makinesiyle aya giden astronot, gezegen olarak vardığımız en son bilimsel ve teknolojik noktaydı. Herşey inanılmazdı aya ayak basmıştık. Asimov romanlarındaki teknolojiler veya bilim kurgu filmlerindeki gibi kolundaki cep telefonu ile görüntülü konuşma yapmak insanlık için sadece bir hayaldi. Zaten İnsanoğlunun yeryüzündeki varoluşundan itibaren yarattığı keşfettiği herşey hayal etmekle başlamıştı sonrasında ise ulaşılmaz zannedilen, ütopya olarak adlandırılan o romanlar veya filmler bir bir çıkılan basamaklarla gerçeğe dönüşmüştü.
Artık hepimiz inanılmaz bir hız içinde olan ‘bilgi çağında’yız. Daha doğrusu , “What would Google do?” isimli kitabıyla dikkatleri üzerine çeken aynı zamanda iyi bir bilişim uzmanı ve yazar olan Jeff Jarvis in dediği gibi ‘ 25 yıllık geçmişe rağmen, İnternet gelişiminin henüz çok başında olduğumuz ve asıl yeni ve baş döndüren hız ve bilgi çağının yeni başladığına’ dairtespitinin kuvvetle muhtemel olduğu kanısındayım. Çünkü verilere göre , iki günde bir uygarlığın şafağından 2003 e kadar geçen sürede ürettiğimiz kadar dijital içerik üretiyoruz.
New Digital Age adlı kitapta ise Eric Schmidt in dijital yaşama dair “Gelecekte enformasyon teknolojisinin elektrik gibi girmediği yer kalmayacak. Herşey verili hale gelecek, hayatımızın öylesine bütünleyici bir parçası olacak ki ondan önceki yaşamı çocuklarımıza anlatmakda zorlanacağız. Bağlantılılık milyarlarca yeni insanı teknoloji dünyasına taşıyacağından , kısa süre sonra teknolojinin dünyadaki her sorunla içiçe geçeceğini biliyoruz. Devletler, vatandaşlar ve şirketler onu her çözümün bir parçası yapacaklar” şeklindeki çarpıcı ve gerçekçi görüşlerine hak vermemek yada onaylamamak mümkün değildir.
İçinde bulunduğumuz inanılmaz bir hızla kendini yenileyen ve sürekli ilerleyen, bu bilgi çağının kaçınılmaz getirisi ‘enformasyon toplumu’dur. Bu yeni enformasyon toplumun ortaya çıkardığı Dijital İnsan artık gezegenimizin paralel bir yansıması gibi olan sanal bir dünyada (Cyberspace) sanal bir gerçeklikte (virtual reality) yaşamaktadır. ‘Bilgi Toplumu’ olarak tanımlanan dahil olduğumuz günümüz toplumlarında “enformasyon zenginleri– enformasyon yoksulları” olarak adlandırılan (inforich-infopoor) iki parçalı toplumsal yapı tehlikesini beraberinde getirmiştir. Çünkü, eğitimden iş bulmaya, üretimden tüketime kadar ekonomik ve sosyal içerikli pek çok işlem artık elektronik ağlar üzerinden yürütülmektedir. Enformasyon zengini olarak adlandırılan kesim, ağdan dünyaya ulaşabilmekte eğitimden, iş bulmaya, alışveriş yapmaya, her türlü bilgiye kadar neredeyse tüm ihtiyaçlarını elindeki tablet , akıllı telefon yada PC sinde, masa başında kahvesini yudumlarken karşılayabilmektedir. Buna karşın , yoksulluk sınırında yaşayan büyük kitleler, bahsedilen dijital avantajlardan faydalanamamaktan ziyade bu avantajların birçoğunun farkında dahi değildir, dolayısı ile şu anda hafif fakat daha sonra ağır şekilde hissedecekleri toplumsal dışlanma yaşayacaklardır.
İşte bu çalışmanın konusu olan ‘Dijital Bölünme’ ile mücadele etmenin amacıda ulus bağlamında olduğu gibi uluslararası alandada yukarıda belirttiğim masa başından dünyaya ulaşabilen insanlara karşın buna ulaşamayan, hatta bilgi çağına hiç dahil olmamış insanların yaşam kalitesini yükseltip ağa dahil olmalarının önemini vurgulamaktır.
Dijital bölünmenin ülke içinde azaltılmasına yönelik çalışmaların ulusal amacı; internet katılım oranını en yüksek seviyeye çıkararak vatandaşına daha rahat hizmet götürmek, çağın getirdiği BİT den her açıdan yararlanmasını sağlamak ve içinde bulunduğumuz bilgi ve hız çağını vatandaşlarını entegre ederek kalkınmaya katkıda bulunmaktır.
Gelişmiş ülkelerin gelişmemiş, yoksul, internet erşiminin lüks olduğu ülkelere ulaşıp sayısal bölünmeyi uluslararası alanda azaltma çabası her ne kadar ekonomik kaygılardan kaynaklanıyor olsa da , bardağın dolu tarafını görmeyi tercih ederek ; bahsedilen ülke grubundaki insanlarında ağa dahil edilmesi her şekilde o ülkelerinde ekonomik gelişmelerine ve hızla kalkınmalarına yardımcı olacaktır. Bunun diğer ifadesi; Isparta daki Gül üreticisi , güllerini Paris te parfüm yapan ulusararası şirketlere pazarlayabiliyor; veya Endonezya daki köydeki kahve üreticisi kahvelerini Amerika daki Avrupadaki uluslararası şirketlere verebiliyorsa ağ işlevini olumlu açılardan yerine getirmiş demektir.
Çok yakın -bu çalışmayı yaptığım- bir tarihte (15.04.2014) Google, “insansız hava araçlarını” (drone) üreten Titan Aerospace’i satın aldı. Ardından ‘3 yıl kadar hava da kalabilen bu araçları’ internetin olmadığı ülkelere gönderip o ülkelerin de ağa katılmasının sağlanmasının amaçları arasında olduğunu belirtmesi oldukça dikkat çekici idi.
Sonuç Olarak ; Dijital bölünme kavramını ,kapsamını nedenlerini ülkemiz ve dünya ulusları arasındaki dijital bölünmeyi ve mücadele yöntemlerini bu çalışmada incelemiş olmakla; aşağıda ulusal ve uluslararası bu bölünmeye karşı yapabileceklerimizi, almamız gereken önlemleri açıklayacağım.
TÜRKİYE’DE DİJİTAL UÇURUMLA İLGİLİ ÇALIŞMALAR
Dijital uçurumun giderilmesine yönelik bir çok ülkede olduğu gibi Türkiye de de çeşitli politikalar yürütülmektedir. Gelişmiş ülkelerde yürütülen politikalar daha çok BİT’nin yaygınlığını artırmak, insanları bu teknolojilerin kullanımına yönlendirmek ve BİT eğitimi çerçevesinde yoğunlaşmaktadır. Bu ülkelerde dijital eşitsizlik, sosyal devletin anlayışı bağlamında çözülmesi gereken bir sorun olarak görülmektedir (Birdsall, 2000). Gelişmekte olan ülkelerde ise daha önce değinildiği gibi sorunun çözümüne yönelik politikalar daha çok insanın BİT erişimini sağlamaya yönelik bir çerçevede yürütülmektedir. Gelir düzeyi düşük insanların büyük bir çoğunlukta olduğu bu ülkelerde insanların BİT araçlarına sahip olmaları kısa dönemde mümkün görülmemektedir. Ancak, çoğu açlık sınırında yaşayan ve dünya nüfusunun yarısından fazlasını oluşturan bu insanların bir şekilde BİT ile tanıştırılmaları ve ağa dahil edilmeleri gerekmektedir. Sanayileşmesini bile tam olarak gerçekleştirememiş bir çok gelişmekte olan ülkede, dijital uçurumun azaltılması gibi Bilgi Toplumuna yönelik uygulamalara ne kadar taraftar bulunabileceği ve bu sorunun çözümüne ne kadar kaynak ayrılabileceği ayrı bir tartışma konusudur
Tablo 8: Dijital Uçurumla Mücadele İçin Uygulanan Politikalar
GENEL POLİTİKA BAŞLIKLARI
1. Ağ Altyapısını Geliştirmeye Yönelik Çalışmalar
Temel Altyapıların Geliştirilmesi
Yayınlama Altyapısının İyileştirilmesi
Rekabeti Artırmaya Yönelik Yasal Düzenlemeler
2. Hanehalkı ve Bireylerin Bilgi Teknolojilerine Erişimi
Okullar Aracılığıyla Erişimin Artırılması
Diğer Kamu Kurumları Aracılığıyla Erişimin Artırılması
Kırsal Alanlarda Erişimi İyileştirme
Bilgi ve İletişim Teknolojileri ile İlgili Donanım ile Diğer Hizmetlerin
Sübvansiyonu
Bilgi ve İletişim Teknolojilerinin Maliyetlerini Azaltan Diğer Programlar
Uygulanan Programların Tanıtımı ve Kamuoyu Desteği
İnternetin Kullanımını Özendirici Kamu Yaklaşımı
Bireylerin Bilgi ve İletişim Teknolojilerine Erişiminin Desteklenmesi
3. Firmalara Yönelik Uygulamalar
KOBİ’lerin Eğitimi ve Desteklenmesi
Az Gelişmiş Bölgelere ve Kırsal Alanlara Destek
Yüksek Teknolojinin Kullanımını Özendirmek
4. Bilgi Teknolojileri Eğitimi
Okullarda Bilgi Teknoloji Eğitimi
Bilgi Teknolojileriyle İlgili Mesleki Eğitim
Öğretmen Eğitimi
Yaşam Boyu Eğitim
Bilgi Teknolojileri Sertifikasyonu
5. Kamu Hizmetlerinde Bilgi Teknolojileri Kullanımı
Kamu Kuruluşlarında On-Line Hizmet Koşulu
Hükümetlerin Bilgi Teknolojilerini Kullanımda Öncülük
Erişimi İyileştirmek için Yapılan Ar-Ge Faaliyetlerinin ve Uygulamaların
Desteklenmesi
6. Uluslararası İşbirliği
Çeşitli Ülkelerle İki Yanlı İşbirliği
Birleşmiş Milletler ve OECD gibi kuruluşlarla Çok Yanlı İşbirliği
Kaynak: OECD, 2001: 31 ve TÜBİTAK-BİLTEN, 2002: 12’den düzenlenmiştir.
Yukarıdaki Tablo da bir çok ülkede dijital uçurumla mücadele için uygulanan temel politikalar verilmiştir.
Bu politikaların bir çoğu dünyada olduğu gibi Türkiye’de de (yeterli düzeyde olmasa bile) uygulamaya konulmuştur. Telekomünikasyon sektöründeki rekabeti artırıcı uygulamalarda yaşanan aksamalara rağmen, genel olarak altyapıyı iyileştirme çabaları sürmektedir. Hanehalkının BİT’ne erişimini artırmaya yönelik uygulamalardan okullar ve diğer kamu kuruluşları aracılığıyla merişim önemli bir araç olmaya başlamıştır. Ancak, toplam nüfusun yaklaşık %35’ini oluşturan kırsal alanda yaşayanların BİT’ne erişiminin sağlanması ve BİT’nin kamu tarafından çeşitli şekillerde sübvanse edilmesi henüz ilerleme kaydedilmemiş konular arasındadır.
KOBİ’lerin BİT’ne erişimine yönelik KOBİNET gibi başarılı uygulamalar bulunmasına rağmen, bu firmaların BİT konusunda eğitimi ve desteklenmesi yeterli düzeye getirilememiş bir konudur. Ayrıca, özellikle geri kalmış yörelere BİT’nin götürülmesi çözülmesi gereken önemli sorunlar arasındadır. BİT eğitimi bilgisayar kurslarına, daha doğrusu özel sektöre bırakılmış gibi görünmektedir. Oysa, gelişmiş ülkeler, yurttaşlarının bu olanakları kendi gelirleriyle elde edebilecek düzeyde olmasına rağmen, BİT eğitimi konusundaki çabaları dikkate değerdir.
Kamu hizmetlerinin ağ ortamına aktarımı ve bu konuda kamunun öncülüğü bütçe olanakları dikkate alındığında önemli gelişmeler sağlanmış bir alandır (Öztürk ve Başar, 2002: 16). Ancak, bir çok kamu kuruluşunda BİT kullanımı istenen düzeye getirilememiştir. Bunun temel nedeni olarak mali sorunların yanı sıra, gerekli hukuki altyapının oluşturulmaması gösterilebilir. Bu açıdan yasal düzenlemelerin bir an önce yapılması hem kamu hem de özel sektör için önemli bir itici güç olabilir. Çünkü, yasal düzenlemeler BİT’nin günlük yaşamda kullanımını dolayısıyla yaygınlığını artıracak bir faktör olarak görülebilir.
Bizim ulusal politikaların temel noktası, daha çok kişiye erişim olanağı sağlayacak projeler geliştirmek olmalıdır. Çünkü, BİT’nin olumlu etkileri makroekonomik düzeyde bu teknolojilerin toplumun bütün katmanlarına yayılabilmesiyle ortaya çıkabilir. Bu bağlamda TÜBİTAK-BİLTEN araştırmasının sonucunda da belirtildiği üzere Türkiye’de dijital uçurumun azaltılması için bazı politikalar ivedilikle uygulanmalıdır:
1-Geleceğin haberleşme altyapısın erişimde önemli bir ölçüt olan bilgisayar sahipliği, toplumda oldukça dengesiz bir dağılım göstermektedir. Bu nedenle, geleceğin “bilgi toplumu”nun geniş kesimleri dışlamaması için alım gücünü yükseltecek uygun sosyo-ekonomik politikalar geliştirilmelidir.
2-Toplumumuzda üst gelir gurubunun dışında kalanların, BİT’ne daha adil ve yaygın erişim elde edebilmeleri için gerekli düzenleyici mekanizmalar oluşturulmalıdır. Bu kesimleri sadece “geniş ihtiyaç grupları” olarak tanımlamak yetersizdir. Bu bağlamda bir çok ülkede görülen Evrensel Hizmet gibi uygulamalara yer verilebilir.
3-Birleşmiş Milletler ve OECD gibi uluslar arası kuruluşlarca geliştirilen “Evrensel Erişim” kavramı, haberleşme ile ilgili tüm yasal düzenlemelere konmalı ve ilgili kuruluşlar gerekli ve uygun yöntemlerle bu hedefin gerçekleştirilmesinden sorumlu tutulmalıdır.
4-Kamuya açık haberleşme merkezleri, toplumsal dışlanmışlığı engelleyecek bir başka mekanizmadır. Kamuya açık haberleşme merkezleri zaman ve hedef olarak bir plana göre yürütülmelidir.
5-Altyapı üzerinde yapılacak uygulamaların kullanımının kolay olması, BİT’nin yaygınlığını olumlu yönde etkileyecektir.
6-Halkın var olan teknolojileri kullanma kapasitesi ve yeteneği yüksek değildir. Bu alanda var olan teknolojilerin etkiliğinin sağlanması için bilgilendirme ve eğitim çalışmaları hem kamunun hem de özel kesimin gündeminde olmalıdır.
7- Daha somut olarak alınması gerekli önlemler Telekomünikasyon Kurumunun (2002 ve 2005 ) çalışmalarında işaret edildiği gibi altyapının güçlendirilmesi, çeşitlendirilmesi ve genişletilmesi; BİT’ne yönelik halkın bilinç ve eğitim seviyesinin yükseltilmesi; BİT’le ilgili cihazların ucuzlatılması ve erişim ücretlerinin düşürülmesi olarak dört kategoride de toplanabilir. Bu bağlamda, teknoparkların ve yazılım evlerinin artırılması, BİT ile ilgili derslerin ilköğretim düzeyine kadar (öğretmenlerin eğitimi dahil) indirilmesi, BİT ile ilgili ve kişisel kullanıma yönelik cihazlarda KDV’nin kaldırılması ya da makul bir düzeye indirilmesi, donanım, yazılım ve içerik mühendisliği konularında meslek okulları veya fakültelerin açılması veya mevcutların çoğaltılması alınacak önlemler arasında sayılabilir.
KAYNAKÇALAR
Atılgan Osman, Bilgi İletisim Teknolojilerinde Sayısal Uçurum
Akgül, Mustafa. (2000). “Internet’in önünü tıkayanlar”, Türk Kütüphaneciligi
Ceyhun, Yurdakul ve H.Ufuk Çaglayan. (1997). Bilgi teknolojileri Türkiye için nasıl birgelecek hazırlamakta. Ankara : Kültür Yayınları
NORRIS, Pippa (2001): The Digital Divide, Cambridge University Press, New York.
OECD (2001): Understanding Digital Divide, OECD Publications, Paris. <http://www.oecd.org/ [Erişim:20.05.2014]
CORROCHER, Nicoletta ve Andrea ORDANINI (2002): “Measuring the Digital Divide: A Framework for the Analysis of Cross-country Differences” Journal of Information Technology,
DASGUPTA, Susmita ve diğerleri (2001): “Policy Reform, Economic Growth, and the Digital Divide: An Econometric Analysis” World Bank, Development Research Group Working Paper,
ÖZCİVELEK, Rukiye et al (2000): “Sayısal Uçurum : Dünya ve Türkiye’de Durum”
VI.Türkiye’de Internet Konferansı, 9-11 Kasım 2000, İstanbul.
Keniston, K. (2003). Four Digital Divides, (Online erişim: 21.1.2010) http://dandelion-patch.mit.edu
Öztürk, L. (2002). Dijital Uçurumun Küresel Boyutları.
Cuervo, M.R.V. ve Menendez, A.J.L. (2006), “A Multivariate Framework for The Analysis of The Digital Divide: Evidence for The European Union 15”, Information & Management, 43, ss.756-766.
KÜÇÜKÇINAR, Altan, vd. (Tarihsiz): “Sayısal Uçurum: Dünya ve Türkiye’de Durum”,
ÖZTÜRK, L. (2005): “Türkiye’de Dijital Eşitsizlik: Tübitak-Bilten Anketleri Üzerine Bir Değerlendirme”, Erciyes Üniversitesi İktisade ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Sayı:24,
ORUÇ, Ejder ve ARSLAN, Selçuk (2002): Sayısal Uçurumun Önlenmesi: Stratejik Plan, Telekomünikasyon Kurumu, Sektörel Araştırma ve Stratejiler Daire Başkanlığı.
ÖNÜR, Nimet, (2007): “Dijital Bölünme ve Gençlik: (Bilgi Toplumunu Sınırlarında Erişilen Toplumsallık)”, Sosyoloji Dergisi (Ülgen Oskay’a Armağan Özel Sayısı)
ÖZTÜRK, L. (2002): “Dijital Uçurumun Küresel Boyutları”, Ege Üniversitesi, Ege Akademik Bakış NORRIS, Pippa (2001): The Digital Divide. Cambridge University Press, New York.Dergisi, 2(1), ss.127-136.
HANOĞLU, Özden (2009): Sayısal Bölünme, Bilim Teknik, Mart, 2009
Saz, Bekir Sıtkı Ab Ülkeleri Ve Türkiye’deki E-İçerme Uygulamalarının Karşılaştırılması
Kalaycı, Cemalettin DİJİTAL BÖLÜNME, DİJİTAL YOKSULLUK VE ULUSLARARASI TİCARET
Sen, Ali ; Akdeniz Sıdıka SAYISAL UÇURUMLA BAŞETMEK: OECD TRENDLERİ VE TÜRKİYE
Seferoğlu , Sadi; Ilgaz Hale ; SAYISAL UÇURUMUN BOYUTLARI VE TEKNOLOJi POLİTİKALARI
Kılıç, Çiğdem KÜRESELLEŞEN DÜNYADA DİJİTAL BÖLÜNME SORUNU 2010
ALKAN, Mustafa (2003): “Sayısal Uçurum ve Türkiye İncelemeleri”, (Aylık Strateji ve Analiz E-Dergisi), Mart:2003, Sayı:2, http://www.stradigma.com/turkce/mart2003/makale_11.html, Erişim: 20.12.2010
AYTUN, Cengiz (2005): “Dijital Bölünme Olgusu Ve Türkiye Üzerine Bir Uygulama”, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat ABD, Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi, Adana.
AYTUN, Cengiz (2006): “Enformasyon Toplumu Sürecinde Dijital Bölünme Kavramının Anlamı ve Önemi”, XI. Türkiye’de İnternet Konferansı, TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi, 21-23 Aralık 2006, Ankara
TÜBİTAK ,”Bilgi Toplumu Politikaları Üzerine Bir Değerlendirme”, Eylül 2002.
Keniston, Kenneth, “Four Digital Divides”, 2003, Erişim: http://www.mit.edu/people/kken/PAPERS/ Intro_Sage.html
BİLGİ TOPLUMU İSTATİSTİKLERİ (2009): Bilgi Toplumu Stratajisi (2006- 2010), DPT Yayınları, Ankara.
BİLİM, TEKNOLOJİ ve BİLGİ TOPLUMU İSTATİSTİKLERİ: Bilgi Toplumu İstatistikleri Son Erişim :22.05.2014
Yeni Teknolojiler ve Çalışma Hayatı ,Prof.Dr. Hüsnü ERKAN
Kent, Bülent Telekomünikasyon Sektöründe Evrensel Hizmet Kavramı 2010
Oruç, Ejder; Arslan, Selçuk Sayısal Uçurumun önlenmesinde Stratejik Plan Ekim 2002
Canbey Özgüler, Verda Anadolu Ünv. İİBF ÇEEİ Bölümü , Yeni Ekonomi kpsamında Gelişmiş ve Gelişmekte olan ülkeler 2006
Sahay , 2002
Wolf Ve Mackinnon 2002
CID (2002): The Global Information Technology Report 2001-2002: Readiness for the Networked World, Center for International Development at Harvard University, İnternet Adresi: Son Erişim: 22.05.2014
European Commission. 2007a. “e-Inclusion Son Erişim: 22.05.2014)
European Commission. 2007b. “CIP” Son Erişim 22.05.2014
Eurepean Commission. 2008a. “ Digital Literacy European Commission Working Paper” s.4
European Commission 2008b. “Strategy for an innovative and inclusive European Information Society” Son Erişim: 22.05.2014)
European Commission. 2009. “Europe’s Information Society Thematic Portal”
Son Erişim: 22.05.2014)
European Commission 2010a. “Europe’s Information Society Themetic Portal”
Son Erişim: 22.05.2014)
European Commission. 2010b. “Europe’s Information Society Themetic Portal” ; Son Erişim: 22.05.2012)
European Commission. 2010c. “Europe’s Information Society Themetic Portal” Son Erişim: 22.05.2014)
European Commission. 2010d. “Europe’s Information Society Themetic Portal” Son Erişim: 22.05.2014)
New Digital Age (Yeni Dijital Çağ) -Eric Schmidt,Jared Kohen
What would Google do?-Jeff Jervis
www.tüik.gov.tr ,www.tubitak.gov.tr
http://www.oecd.org
http://www.ec.europa.eu
http://www.bridges.org
http://www.neweconomyindex.org
http://www.yeniekonomi.com
http://www.bridges.org
http://www.digitaldivide.gov
www.digitaldivide.org http://www.digitaldividenetwork.org
Tüm Sitelere son erişim tarihi:30.05.2014
law 